Zamek Gniew

Zamek w Gniewie to gotycka warownia krzyżacka na lewym brzegu Wisły, przy ujściu Wierzycy. Był siedzibą komturów gniewskich, a po 1466 roku – polskich starostów. Dziś w odbudowanych murach działa trasa muzealna prowadzona przez Muzeum Archeologiczne w Gdańsku – Oddział w Gniewie oraz hotel z restauracją.

Geneza

Ziemia gniewska trafiła do Zakonu Krzyżackiego w 1276 roku jako nadanie księcia Sambora II. Był to pierwszy przyczółek Zakonu na lewym brzegu Wisły, a Gniew stał się siedzibą komturii. Budowę murowanego zamku rozpoczęto po 1290 roku i prowadzono przez około czterdzieści lat.

Zamek wzniesiono z cegły na planie czworoboku. Cztery skrzydła otaczały wewnętrzny dziedziniec, w narożach stanęły trzy niewielkie wieżyczki i jedna masywna wieża główna. Od zamku wysokiego rozciągało się rozległe przedzamcze. Gniew należał do najpotężniejszych warowni krzyżackich po lewej stronie Wisły.

Okres krzyżacki i wojny z Polską

W czasie wielkiej wojny w 1410 roku zamek zajęli polscy rycerze pod wodzą Pawła z Wszeradowa, jednak po pokoju toruńskim w 1411 roku wrócił do Zakonu. W połowie XV wieku zamurowano pierwotny wjazd, przebito nową bramę od wschodu i powiększono kaplicę.

Na początku wojny trzynastoletniej, w 1454 roku, zamek zdobyło okoliczne rycerstwo związane ze Związkiem Pruskim. Podczas walk częściowo spłonął, a jeszcze w tym samym roku odzyskali go Krzyżacy. Od lipca 1463 roku warownię oblegał Piotr Dunin. Krzyżacka odsiecz, płynąca Wisłą, została rozbita we wrześniu 1463 roku w bitwie na Zalewie Wiślanym, a zamek skapitulował 1 stycznia 1464 roku.

Siedziba starostów polskich (1466–1772)

Na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku Gniew wszedł w skład Prus Królewskich i Korony. Zamek stał się siedzibą starostów; pierwszym był Jakub Kostka. W 1565 roku przeprowadzono remont.

W XVII wieku zamek kilkakrotnie znalazł się w rękach Szwedów: w 1625 roku zajęli go na dwa lata, a w 1655 roku, w czasie potopu, na krótko. W 1657 roku więziono tu jeńców szwedzkich. W 1626 roku pod Gniewem rozegrała się bitwa między wojskami Zygmunta III Wazy i Gustawa II Adolfa w ramach wojny o ujście Wisły. Starostą gniewskim był Jan Sobieski, który – jeszcze przed objęciem tronu – wzniósł na przedzamczu barokową rezydencję dla żony Marii Kazimiery, zwaną dziś Pałacem Marysieńki.

Pod panowaniem pruskim

Po I rozbiorze w 1772 roku Gniew przeszedł pod panowanie pruskie. Zamek tracił znaczenie i zmieniał funkcje – w XVIII wieku przebudowano go na spichlerz. W latach 1855–1859 przystosowano go na więzienie: rozebrano dużą wieżę we wschodnim narożniku, zasypano fosy i przebito nowe otwory okienne, co mocno zmieniło wygląd budowli.

XX wiek – pożar i odbudowa

Po I wojnie światowej, w 1920 roku, Gniew wrócił do Polski. Już w 1921 roku zamek strawił wielki pożar, który zniszczył dachy i wnętrza – na długie lata budowla stała się ruiną. W czasie II wojny światowej okupanci niemieccy urządzili tu więzienie dla Polaków.

Odbudowę rozpoczęto w latach 1968–1974; przywrócono wtedy częściowo średniowieczny wygląd zamku, a prace sponsorowały Zakłady Mechanizmów Okrętowych „Fama”. Od początku lat 90. XX wieku z inicjatywy Jarosława Struczyńskiego prowadzono dalsze prace, otwarto trasę turystyczną i powstały grupy rekonstrukcji historycznej. Od 2001 roku w sierpniu odbywają się inscenizacje bitwy pod Gniewem z 1626 roku.

Zamek dziś

W 2010 roku zamek kupiła spółka Polmlek. Część pomieszczeń przekształcono w apartamenty hotelowe, a w Pałacu Marysieńki i Hotelu Rycerskim działa hotel z restauracją. Zwiedzanie zamku odbywa się z przewodnikiem; organizuje je Muzeum Archeologiczne w Gdańsku – Oddział w Gniewie. Trasa obejmuje wystawę stałą „Gniew. Miasto na szlaku wielkiej historii”, kaplicę zamkową, krużganki obronne i zbrojownię. Zamek jest wpisany do rejestru zabytków (nr A-130).

Gniew warto połączyć ze spacerem po starym mieście na skarpie nad Wisłą i Wierzycą. Z murów i krużganków rozciąga się widok na dolinę Wisły – to właśnie kontrola nad rzeką i handlem nią przesądziła o znaczeniu tego miejsca od czasów krzyżackich.