Zamek Tykocin

Zamek w Tykocinie stoi na prawym brzegu Narwi, na północnym skraju miasteczka. To miejsce o długiej i burzliwej historii: dawna warownia Gasztołdów, za Zygmunta Augusta jeden z najważniejszych magazynów broni i skarbów państwa, później własność Stefana Czarnieckiego i Branickich, wreszcie ruina rozebrana niemal do fundamentów. Dzisiejsza budowla powstała na początku XXI wieku z inicjatywy prywatnego inwestora i nawiązuje do dawnej warowni, ale nie jest jej wierną kopią – z oryginału przetrwały głównie relikty fundamentów i przyziemia.

Gród Gasztołdów

Pierwsze pewne wiadomości o tykocińskiej warowni pochodzą z XV wieku. 13 lutego 1433 roku gród w Tykocinie otrzymał Jan Gasztołd, a litewski ród Gasztołdów władał nim przez ponad sto lat. Pierwszy zamek był najpewniej drewniany. Około 1519 roku, gdy należał do Olbrachta Gasztołda, spłonął podczas najazdu ludzi namiestnika Mikołaja Radziwiłła – był to epizod zaciętej rywalizacji obu możnych rodów. Gdy w 1542 roku zmarł Stanisław Gasztołd, ostatni z rodu, dobra tykocińskie przeszły na króla.

Arsenał i skarbiec Zygmunta Augusta

Zygmunt August postanowił wznieść w Tykocinie nowy, murowany zamek. Budowę od połowy XVI wieku prowadził Hiob Bretfus, królewski architekt i fortyfikator. W 1569 roku ukończono cekhauz, czyli budynek arsenału. Tykocin nie był typową rezydencją – pełnił przede wszystkim funkcję zaplecza militarnego i magazynu. Przechowywano tu działa, część skarbca oraz bibliotekę królewską sprowadzoną z Wilna. Stefan Batory umieścił w Tykocinie arsenał koronny, liczący według przekazów około 500 armat, a w 1601 roku przywieziono tu z Krakowa ciężkie działa burzące.

Renesansowy zamek miał plan zbliżony do trapezu, z dziedzińcem pośrodku i czterema cylindrycznymi wieżami w narożach. Wnętrza były bogato zdobione. Około 15 metrów od zamku biegł zewnętrzny mur ceglany z czterema podkowiastymi basteiami, a całość otaczała fosa.

Twierdza bastionowa i potop szwedzki

W latach 1611–1632, za Zygmunta III Wazy, zamek otrzymał nowocześniejsze umocnienia. Fosę zasypano, a stary mur z basteiami zburzono. Zamek otoczono czterema ziemnymi bastionami połączonymi kurtynami, a fortyfikacje zajęły ponad 6 hektarów.

Podczas potopu zamek zajął Bogusław Radziwiłł, sprzymierzony ze Szwedami. 31 grudnia 1655 roku zmarł tu hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł. Od kwietnia do lipca 1656 roku twierdzę oblegała szlachta pod wodzą Samuela Oskierki, ale Radziwiłł zmusił oblegających do odstąpienia. Kolejne oblężenie rozpoczęło się w listopadzie 1656 roku. 27 stycznia 1657 roku zamek zdobyły wojska wierne Janowi Kazimierzowi, a szwedzki pułkownik Erskein wysadził wówczas część murów. Wkrótce twierdzę na kilka miesięcy zajęły wojska brandenbursko-pruskie, które oddały ją latem 1657 roku.

Czarniecki i Braniccy

W 1659 roku Jan Kazimierz nadał starostwo tykocińskie Stefanowi Czarnieckiemu, a w 1661 roku zamek stał się jego własnością. Po zwycięstwie pod Połonką w 1660 roku Czarniecki przysłał do Tykocina zdobyte armaty i jeńców. Przez małżeństwo jego córki dobra przeszły następnie na Branickich. W czasie wojny północnej zamek zajmowali Szwedzi. W 1705 roku w Tykocinie spotkali się August II i car Piotr I – to wtedy ustanowiono Order Orła Białego.

Upadek i rozbiórka

W 1734 roku konfederaci mazowieccy, zwolennicy Stanisława Leszczyńskiego, wywołali na zamku pożar i od tej pory popadał on w ruinę. Od 1750 roku, z polecenia hetmana Jana Klemensa Branickiego, rozbierano mury. Mieszkańcy wykorzystywali materiał do własnych budów, a cegły z zamku trafiły m.in. do zespołu klasztornego bernardynów. W 1771 roku resztki zniszczyła powódź. Po 1915 roku niemieccy żołnierze zużyli ostatnie fragmenty murów przy budowie drogi do Knyszyna.

Badania i odbudowa

Pierwsze metodyczne badania archeologiczne przeprowadzono w latach 1961–1964. Pozwoliły one ustalić pierwotny układ zamku, a fragmenty murów przyziemia częściowo zrekonstruowano. Przełom nastąpił, gdy teren kupił białostocki przedsiębiorca Jacek Nazarko. W latach 2001–2005 wykopaliska prowadzili Magdalena i Wojciech Bisowie z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, a w 2002 roku wmurowano kamień węgielny. Projekt przygotowała architektka Agnieszka Duda z Białegostoku. Podstawą była dokumentacja odnaleziona w archiwum w Petersburgu, według której odtworzono przypuszczalną formę zachodniego skrzydła mieszkalnego. Obecna budowla ma charakter historyzujący, a część wnętrz to swobodne nawiązania, nie wierna rekonstrukcja.

Zamek dziś

Zamek jest dziś obiektem prywatnym, który łączy funkcje muzeum, restauracji i hotelu. Działające w nim Centrum Edukacji Historycznej prowadzi zwiedzanie z przewodnikiem. Trasa obejmuje podziemia z wystawą o dziejach zamku na tle historii Rzeczypospolitej oraz Salę Szklaną z odtworzonym okazałym piecem kaflowym. Na końcu zwiedzający wchodzą na wieżę więzienną, dziś punkt widokowy na dolinę Narwi i gniazdujące na zamku bociany. Restauracja serwuje kuchnię staropolską i regionalną, z wpływami litewskimi, tatarskimi i żydowskimi. Na zamku można też przenocować. Od 2012 roku odbywa się tu zimowa inscenizacja historyczna „Szturm zamku”, a jesienią – „Gęsina na św. Marcina”.