Zamek w Lidzbarku Warmińskim
Zamek Biskupów Warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
- Godziny otwarcia: cały rok: wt i czw 11:00–19:00; śr, pt, sob, nd 9:00–17:00; poniedziałki nieczynne
- Ceny biletów: normalny 38 zł, ulgowy 25 zł, rodzinny 85 zł (2+1, 1+2) lub 105 zł (2+2, 2+3, 1+3); we wtorki wstęp na wystawy stałe bezpłatny
- Zwiedzanie: samodzielne; przewodnik tylko dla grup po wcześniejszej rezerwacji
- Telefon: 89 767 21 11
Udogodnienia
Bilety i zwiedzanie
Na zwiedzenie dawnej siedziby władców Warmii warto zaplanować około 3 godziny, wliczając w to spacer po podzamczu i obejście kompleksu dookoła.
Parking
Parking dla autkarów i turystów znajduje się na ulicy Kanałowej (byłe targowisko). Dojazd na parking od ulicy Kardynała Wyszyńskiego. Dojście z Parkingu do zamku od strony Amfiteatru Miejskiego.
Restauracja Alegoria
Restauracja „Alegoria” działa w gotyckich piwnicach Hotelu Krasicki, w zabudowaniach przedzamcza tuż obok zamku.
HOTEL KRASICKI
Hotel Krasicki mieści się w zabudowaniach przedzamcza, bezpośrednio przy zamku biskupów warmińskich.
Muzeum Lidzbark Warmiński
Pamiątki i wydawnictwa muzealne można kupić w muzeum. Aktualne godziny otwarcia na stronie lidzbark.muzeum.olsztyn.pl.
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim należy do najcenniejszych zabytków gotyckiej architektury w Polsce. Przez ponad cztery stulecia był główną rezydencją biskupów warmińskich, a od 2018 roku jest pomnikiem historii. Biskupi warmińscy byli nie tylko zwierzchnikami diecezji, lecz także świeckimi władcami dominium warmińskiego – Lidzbark był więc przez stulecia faktyczną stolicą Warmii, a zamek centrum jej administracji, sądownictwa i życia dworskiego. Do dziś jest jednym z najlepiej zachowanych średniowiecznych zamków w tej części Europy.
Geneza i budowa
Budowę rozpoczęto w 1350 roku, rok po przeniesieniu siedziby biskupów warmińskich z Ornety do Lidzbarka, a zakończono na przełomie XIV i XV wieku. Prace prowadzili kolejni biskupi – od Jana z Miśni po Henryka Sorboma. Zamek wzniesiono na planie kwadratu o boku 48,5 m, wzorując go na krzyżackich domach konwentualnych. Za biskupa Sorboma dziedziniec otoczono dwukondygnacyjnymi krużgankami. Po pożarze w 1442 roku dobudowano narożne wieżyczki, którym ostateczny kształt nadał biskup Łukasz Watzenrode.
Rezydencja biskupów warmińskich
Po drugim pokoju toruńskim (1466) Warmia znalazła się w granicach Polski jako część Prus Królewskich, a lidzbarski zamek stał się ważnym ośrodkiem kultury. Rezydowali tu m.in. Jan Dantyszek, Marcin Kromer, Andrzej Batory, Jan Stefan Wydżga i Ignacy Krasicki. Za biskupa Wydżgi w 1673 roku przy skrzydle południowym dobudowano barokowy pałac, który wpłynął na zmianę funkcji wielu sal zamkowych. Krasicki założył ogrody i powiększył wielki refektarz, wyburzając ścianę oddzielającą go od tzw. Izby Sybilli.
Kopernik i Krasicki
W latach 1503–1510 na zamku przebywał Mikołaj Kopernik jako sekretarz i lekarz swojego wuja, biskupa Łukasza Watzenrodego. Dwa stulecia później rezydował tu Ignacy Krasicki, biskup warmiński od 1766 roku, który w Lidzbarku napisał wiele swoich utworów, m.in. „Monachomachię” i „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”. Krasicki opuścił Lidzbark w 1795 roku, obejmując arcybiskupstwo gnieźnieńskie.
Przedzamcze
Przedzamcze otaczają trzy skrzydła, które przez wieki wielokrotnie przebudowywano. Najstarsze jest skrzydło zachodnie z XIV wieku, które obecny kształt ma od połowy XVIII wieku. Skrzydło wschodnie to pałac ufundowany przez biskupa Adama Stanisława Grabowskiego, a południowe dobudowano pod koniec XVIII wieku. Zachowały się XIV-wieczna wieża bramna i XVI-wieczna baszta cylindryczna w narożu południowo-wschodnim. Przed zamkiem stoi figura św. Katarzyny z 1756 roku, również fundacji biskupa Grabowskiego.
Wnętrza zamku głównego
Wielki refektarz we wschodnim skrzydle pierwszego piętra ma 27 m długości i 9 m szerokości. Prowadzi do niego renesansowy portal z 1612 roku z herbem biskupa Szymona Rudnickiego. Ściany zdobi fryz heraldyczny z herbami biskupów warmińskich, a odkrywki ukazują średniowieczne polichromie. W refektarzu znajduje się płyta nagrobna biskupa Pawła Legendorfa, wykonana w norymberskim warsztacie Piotra Vischera.
Kaplica zamkowa w skrzydle południowym otrzymała rokokowy wystrój za biskupa Grabowskiego. Z wielkiego refektarza przechodzi się do pomieszczenia w wieży, które służyło biskupom jako kaplica domowa – jej wystrój pochodzi z czasów biskupa Watzenrodego. Pod nim znajduje się ciemna komnata więzienna, do której więźniów opuszczano przez otwór w posadzce. W skrzydle północnym mieści się komnata audiencyjna z marmurowym portalem fundacji biskupa Michała Radziejowskiego, a w zachodnim i południowym dawny mały refektarz i kapitularz z gotyckimi malowidłami.
Po rozbiorach
Po pierwszym rozbiorze Polski (1772) Warmia znalazła się w Prusach, a w 1795 roku zakończył się okres biskupiej rezydencji w Lidzbarku. Zamek stracił dawne znaczenie i był wykorzystywany do innych celów. W 1838 roku władze prowincji uznały go nawet za zbędny i nadający się do sprzedaży lub rozbiórki. Pałac Wydżgi rozebrano w latach 1839–1840 – zachowały się jedynie fundamenty. Ratunkiem okazały się prace konserwatorskie prowadzone w drugiej połowie XIX wieku przez królewskiego konserwatora Ferdinanda von Quasta.
Zamek dziś
Zamek jest oddziałem Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Większość wnętrz udostępniono zwiedzającym – można obejrzeć m.in. krużganki, wielki refektarz, kaplicę, piwnice oraz wystawy sztuki. Osobno zwiedza się wieżę zamkową i ogrody. W latach 2022–2023 odrestaurowano organy w kaplicy zamkowej. W zabudowaniach przedzamcza działa dziś hotel z restauracją.
Dzieje Zamku
Zamek odegrał ważną rolę w wojnie polsko-krzyżackiej. W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, biskup Henryk Fogelsang złożył hołd królowi polskiemu. Jednak garnizon polski pozostał na zamku tylko przez dwa miesiące, a po wycofaniu się wojsk polsko-litewskich Warmia wróciła w ręce Krzyżaków. W 1414 roku miasto i zamek, mimo że wzmocnione przez Krzyżaków, po kilkudniowym oblężeniu zostały zdobyte przez Polaków. Król strzegł twierdzy z załogą dowodzoną przez rycerza Dzierżka z Wostowic przed kontynuowaniem podróży na północ. Tym razem jednak wojsko polskie również zostało na krótko, gdyż w tym samym roku Olsztyn został odbity przez wojska krzyżackie pod dowództwem komtura pokkamińskiego Helfrica von Drach. W czasie wojny trzynastoletniej zamek przechodził z rąk do rąk. W lutym 1454 roku zbuntowani mieszczanie chcieli ruszyć na zamek i go zburzyć, jednak po otrzymaniu kluczy, zajęli go i uczynili ważną twierdzą antykrzyżackich sił związkowych. Po klęsce polskiego rycerstwa pod Chojnicami we wrześniu 1454 roku sytuacja się odwróciła i Olsztyn został bez walki, w wyniku negocjacji oddany zakonowi. W latach 1455-1461 zamkiem zarządzał krzyżacki zaciężny rycerz Georg von Schlieben, który zawłaszczył skarbiec kapituły i zamkowe mienie. Ostatecznie po drugim pokoju toruńskim kończącym wojnę trzynastoletnią, Warmia wraz z Olsztynem została przyłączona do Polski.
Krzyżacy zagrozili zamkowi i miastu po raz ostatni w 1521 roku, obrona była jednak tak skuteczna, że poprzestali po jednym, nieudanym szturmie. Kapituła powierzała zarządzanie komornictwem olsztyńskim, wybieranemu co roku ze swego grona kanonikowi nazywanemu administratorem. W latach 1516-1521, administratorem komornictwa olsztyńskiego był wielki astronom Mikołaj Kopernik. On właśnie przygotował obronę Olsztyna przed najazdem krzyżackim. Zgromadził zapasy amunicji i prowiantu, podwoił liczebność zamkowej załogi.
W XVI wieku na zamku gościł Marcin Kromer, który poświęcił wówczas kaplicę św. Anny, niedawno zbudowaną w południowo-zachodnim skrzydle zamku. Z czasem oba skrzydła zamku utraciły militarne znaczenie, a dla celów mieszkalnych stały się mało dogodne. W 1758 doprowadzono więc do zamku dojazd od strony miasta i zbudowano z tej strony skrzydło pałacowe, jednocześnie likwidując podzamcze, część murów i pierwotną wieżę bramną.
Po zaborze Warmii w 1772 roku zamek przeszedł na własność zarządu państwowych majątków ziemskich. W 1845 most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono. W latach 1901-1911, w związku wybraniem zamku na siedzibę prezydenta rejencji olsztyńskiej przeprowadzono generalny remont zamku. Zmieniono wówczas poziom podłóg w refektarzu, skuto sklepienia przyziemia, a w krużganku wprawiono futryny okienne i dostawiono neogotycką klatkę schodową. W 1921 w salach zamku umieszczono muzeum.
Stan Obecny
Zamek jest obecnie jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych twierdz w Polsce. Wiele imprez okolicznościowych organizowanych jest przez Muzeum Warmińsko-Mazurskie. Nieodłącznym elementem jest wystawa Mikołaja Kopernika prezentowana nieustannie po dziś dzień. Na ścianie krużganka znajduje się laboratorium astronomiczne z 1517 roku, wykonane prawdopodobnie przez samego wielkiego astronoma, który przysłużył się do reformy kalendarza kościelnego. Natomiast na dziedzińcu można zobaczyć tzw. Babę Pruską, kultowy posąg wczesnego średniowiecza. Mniej znany jest fakt, że hurdycja lub drewniany portyk po stronie południowo-zachodniej jest pierwotną budowlą, odsłoniętą w porządku chronologicznym na więźby dachowe z 1429 roku.
