Zamek Sandomierz

Zamek Królewski w Sandomierzu stoi na skarpie nad Wisłą, na południowym skraju Starego Miasta. Dzisiejsza budowla to tylko jedno skrzydło dawnej, znacznie większej rezydencji królewskiej – resztę zniszczył potop szwedzki. Od 1986 roku zamek służy muzeum, które działa dziś jako Muzeum Zamkowe w Sandomierzu.

Gród i zamek gotycki

Wzgórze zamkowe było zasiedlone już we wczesnym średniowieczu, a Sandomierz należał do głównych grodów państwa Piastów. Po podziale dzielnicowym w 1138 roku stał się stolicą księstwa sandomierskiego. W XIII wieku miasto i gród kilkakrotnie pustoszyli Tatarzy. Po najeździe litewskim w 1349 roku Kazimierz Wielki polecił zbudować na miejscu dawnego grodu murowany zamek obronny. Z tej fazy zachowało się przyziemie ośmiobocznej wieży od strony miasta – najstarsza widoczna dziś część zamku. Król przebywał tu wielokrotnie, a w 1395 roku Władysław Jagiełło zawarł na zamku traktat sojuszniczy z książętami pomorskimi. W 1478 roku królowa Elżbieta Rakuszanka urodziła tu córkę Barbarę. Około 1480 roku starosta Rafał Jarosławski rozbudował zamek: gotycki budynek od strony Wisły przedłużono, a na narożniku stanęła wieża zwana „Kurzą Nogą”.

Rezydencja Jagiellonów

W latach 1520–1527, z polecenia Zygmunta Starego, zamek przebudował w stylu renesansowym Benedykt z Sandomierza. Gotyckie skrzydło południowe przebudowano, dostawiono skrzydło wschodnie i rozpoczęto budowę zachodniego, a wokół dziedzińca powstały dwukondygnacyjne arkadowe krużganki. Nad wejściem do skrzydła zachodniego zachowała się tablica erekcyjna z datą 1520 i orłem z monogramem króla. Kolejną rozbudowę przeprowadzono w latach 1564–1566 za Zygmunta Augusta: wydłużono skrzydło zachodnie, wzniesiono wieżę północno-zachodnią i mur z bramą od strony miasta. Zamek był wówczas siedzibą królewskiego starosty oraz sądów ziemskiego i grodzkiego ziemi sandomierskiej.

Potop szwedzki

13 października 1655 roku zamek i miasto zajęły wojska szwedzkie. Wiosną 1656 roku oddziały koronne odbiły miasto, ale nie zamek. Na rozkaz Karola X Gustawa szwedzka załoga ewakuowała się nocą z 2 na 3 kwietnia, pozostawiając w piwnicach wielki ładunek prochu. Eksplozja nastąpiła w czasie plądrowania opuszczonego zamku i pochłonęła wiele ofiar. Według legendy ocalał sandomierski szlachcic Bobola, wyrzucony wraz z koniem na drugą stronę Wisły. Z zamku przetrwało jedynie skrzydło zachodnie.

Odbudowa i zabory

Skrzydło zachodnie odnowiono w latach 1680–1688 za Jana III Sobieskiego i nadbudowano w części północnej, tworząc reprezentacyjną salę. W miejscu skrzydła południowego stanęły stajnie. Po 1784 roku pod „Kurzą Nogą” zbudowano murowaną skarpę chroniącą zamek przed podmywaniem przez Wisłę. Po III rozbiorze władze austriackie urządziły w zamku więzienie i sąd kryminalny. Około 1825 roku wnętrza podzielono na cele, a około 1844 roku elewację od dziedzińca przebudowano w stylu klasycystycznym. Więzienie działało w zamku aż do 1959 roku.

Muzeum

Po likwidacji więzienia rozpoczęto prace remontowe, które trwały niemal trzydzieści lat. Uchwałą Miejskiej Rady Narodowej z 25 czerwca 1986 roku zamek przekazano w użytkowanie wieczyste Muzeum Okręgowemu w Sandomierzu. W 1998 roku ustabilizowano wzgórze zamkowe, w kolejnych latach wyremontowano wnętrza i poddasze, a w latach 2004–2005 odnowiono basztę południową i salę rycerską.

Architektura

Zachowane skrzydło zachodnie łączy relikty gotyckie, renesansową dolną część z czasów Zygmunta Starego – z elewacją z cegły zendrówki układanej w romby – barokową nadbudowę i klasycystyczną fasadę od dziedzińca. Od południa skrzydło zamyka piętnastowieczna baszta „Kurza Noga”, a we wnętrzu znajduje się sala rycerska. W piwnicach działa pracownia konserwatorska muzeum. Spod zamku rozciąga się widok na dolinę Wisły.

Zamek dziś

Muzeum Zamkowe w Sandomierzu prezentuje w zamku wystawy stałe i czasowe ze zbiorów archeologicznych, sztuki, etnograficznych i historycznych. Sala rycerska służy koncertom i konferencjom. Dla dzieci i szkół muzeum prowadzi zajęcia edukacyjne oraz gry muzealne, tzw. questy, a w każdy wtorek wstęp na wystawy stałe jest bezpłatny dla zwiedzających indywidualnych. Zamek najlepiej zwiedzać razem ze Starym Miastem – do Rynku, katedry i Bramy Opatowskiej prowadzą stąd krótkie spacery. Muzeum realizuje projekt „Zamek otwarty” – kompleksową modernizację swoich budynków współfinansowaną z funduszy europejskich, dlatego niektóre obiekty i przestrzenie mogą być czasowo wyłączone ze zwiedzania.