Zamek Będzin

Zamek w Będzinie to średniowieczna warownia wzniesiona na wapiennym wzgórzu nad Czarną Przemszą, w miejscu, gdzie w XIV wieku przebiegała granica Królestwa Polskiego ze Śląskiem. Kamienna budowla z charakterystyczną okrągłą basztą góruje nad miastem i należy do najbardziej rozpoznawalnych zabytków Zagłębia Dąbrowskiego. Dzisiejszy wygląd zawdzięcza romantycznej przebudowie z XIX wieku i rekonstrukcji z lat 1952–1956. Od 1956 roku mieści się w nim Muzeum Zagłębia.

Gród na Górze Zamkowej

Dzieje fortyfikacji w Będzinie sięgają wczesnego średniowiecza. Na Górze Zamkowej istniał gród, prawdopodobnie związany z plemieniem Wiślan, kilkakrotnie rozbudowywany. Osada podgrodowa rozwijała się na południowym stoku wzgórza. Wbrew rozpowszechnionej opinii Tatarzy nie zdobyli grodu – ślady spalenizny w wale okazały się według badań archeologicznych starsze.

W drugiej połowie XIII wieku, prawdopodobnie za panowania Bolesława Wstydliwego, w obrębie grodu stanął kamienny stołp – okrągła wieża, która przetrwała do dziś.

Zamek Kazimierza Wielkiego

Właściwy zamek powstał z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Jego budowa wiązała się z przejściem Śląska pod panowanie czeskie w 1348 roku – granica przebiegała wówczas wzdłuż Czarnej Przemszy, u samego podnóża wzgórza. Już w 1349 roku wymieniany jest pierwszy burgrabia będziński, Wiernko, a przywilej lokacyjny miasta z 1358 roku mówi o lokacji „pod zamkiem naszym”. Zamek składał się z zamku górnego, otoczonego dwoma pierścieniami murów, oraz dolnego z bramą od północy.

Zamek był królewski. Zarządzali nim burgrabiowie, a dobra zamkowe trzymali starostowie i tenutariusze, m.in. Pogórscy z Pogórzyc. Lustracja z 1564 roku opisuje warownię jako częściowo opustoszałą i niszczejącą.

Pakta będzińskie

Najsłynniejszy epizod w dziejach zamku rozegrał się po bitwie pod Byczyną (1588), w której wojska hetmana Jana Zamoyskiego pokonały i wzięły do niewoli arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, pretendenta do polskiej korony. W sierpniu 1588 roku w Będzinie rozpoczęły się rokowania polsko-habsburskie o jego uwolnienie; po stronie polskiej występował m.in. Zamoyski, a mediatorem był legat papieski, kardynał Hipolit Aldobrandini, późniejszy papież Klemens VIII. Układ, zwany paktami będzińsko-bytomskimi, podpisano 9 marca 1589 roku.

Pożary i zniszczenia

W 1616 roku zamek spłonął wraz z częścią miasta i został odbudowany kosztem starosty Andrzeja Dębińskiego. W czasie potopu szwedzkiego, w latach 1655–1656, ponownie go spalono i częściowo zburzono; po lustracji z 1660 roku odbudowano go w 1665 roku. Według tradycji w sierpniu 1683 roku gościł tu Jan III Sobieski, zmierzający z odsieczą pod Wiedeń. Po zniesieniu starostw dobra będzińskie wydzierżawił Stanisław Mieroszewski, jednak zamek, w którym nikt nie mieszkał, popadał w ruinę.

Romantyczna odbudowa

W 1825 roku, gdy pod walącym się murem zginął jeden z mieszkańców, władze nakazały rozebrać zamek, lecz w 1827 roku rozbiórkę wstrzymano. W 1834 roku z inicjatywy hrabiego Edwarda Raczyńskiego zamek odbudowano według projektu Franciszka Marii Lanciego. Architekt wprowadził do gotyckiej bryły elementy pseudogotyckie: ślepe strzelnice i machikuły, duże okna w ceglanych opaskach, a okrągłą wieżę wyraźnie obniżył. Zamek służył m.in. jako ewangelicka sala modlitw dla górników z Saksonii i jako szpital, ale już w 1849 roku znów był ruiną.

XX wiek i muzeum

W 1919 roku powstało Towarzystwo Opieki nad Górą Zamkową, które pod koniec lat 20. rozpoczęło prace według projektu prof. Adolfa Szyszko-Bohusza. Znaleziono wtedy m.in. ostrogi, miecze, klucze gotyckie i grosze Wacława II. Ostateczną rekonstrukcję przeprowadzono w latach 1952–1956 według projektu inż. Zygmunta Gawlika. W lipcu 1956 roku otwarto w zamku Muzeum Zagłębia, pierwszą placówkę muzealną w regionie, a w 1969 roku udostępniono zwiedzającym taras widokowy na okrągłej baszcie.

Architektura

Najstarszą częścią zamku jest cylindryczna wieża o średnicy 10,7 m, wzniesiona z miejscowego kamienia. Wejście do niej prowadziło pierwotnie na trzecią kondygnację. Później powstała pięciokondygnacyjna wieża na planie zbliżonym do kwadratu i przylegający do niej czterokondygnacyjny budynek mieszkalny. Mury wzniesiono techniką opus emplectum – z licami z ciosów dolomitowych i wypełnieniem z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej. Z zamku dolnego zachowały się tylko resztki fundamentów.

Zamek dziś

Zamek jest jednym z obiektów Muzeum Zagłębia w Będzinie. Na zwiedzających czekają wystawy stałe, a w sezonie letnim także punkt widokowy na wieży z panoramą Zagłębia. Wzgórze Zamkowe razem z pobliskimi Podziemiami Będzińskimi i murami miejskimi tworzy atrakcyjną trasę po historycznym centrum Będzina.