Zamek Arcybiskupów Gnieźnieńskich Uniejów

Zamek Arcybiskupów Gnieźnieńskich w Uniejowie stoi na skraju miasta, w dolinie Warty, w północno-zachodniej części województwa łódzkiego. To najlepiej zachowana średniowieczna warownia arcybiskupów gnieźnieńskich, którzy przez stulecia byli panami Uniejowa i okolicznych dóbr. Murowany zamek z XIV wieku przeszedł później przebudowę renesansową, wczesnobarokową i romantyczną, a dziś działa w nim hotel z restauracją, należący do zespołu obiektów Term Uniejów.

Geneza – po najeździe krzyżackim

Wcześniejsza, drewniana fortalicja arcybiskupia w Uniejowie została zniszczona w 1331 roku, podczas najazdu Krzyżaków. Na jej miejscu, w latach 1360–1365, z inicjatywy arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorii Skotnickiego wzniesiono zamek murowany. Uniejów należał wówczas do systemu warowni granicznych chroniących od północy centralne ziemie państwa, a zamek był jednocześnie ośrodkiem administracji rozległych dóbr arcybiskupich i rezydencją, w której arcybiskupi zatrzymywali się w podróżach.

Znaczenie zamku potwierdza synod, który odbył się tu w 1376 roku z udziałem nuncjusza papieskiego. Uniejowska warownia była więc nie tylko punktem obronnym, ale także miejscem ważnych zgromadzeń kościelnych.

Renesansowa rezydencja

W 1525 roku zamek strawił pożar. Odbudowę poprowadził starosta uniejowski Stanisław z Gomolina, który do 1534 roku przekształcił surową warownię w renesansową rezydencję. Pamiątką po nim jest herb Jelita umieszczony na murze od strony dziedzińca.

W pierwszej połowie XVII wieku zamek utracił znaczenie obronne. Za arcybiskupów Jana Wężyka i Macieja Łubieńskiego nadano mu wczesnobarokową formę wygodnej siedziby. Z tego okresu pochodzi portal wjazdowy z herbami Wąż i Pomian, upamiętniającymi obu hierarchów.

Zniszczenia i remonty XVIII wieku

Początek XVIII wieku przyniósł zniszczenia – w 1704 roku zamek spustoszyły wojska saskie. W 1736 roku, po pożarze miasta, arcybiskup Krzysztof Antoni Szembek przeprowadził remont, obejmujący przede wszystkim odnowienie dachów.

Tollowie i przebudowa romantyczna

Po upadku Rzeczypospolitej dobra arcybiskupie zostały przejęte przez zaborców. W 1836 roku car Mikołaj I nadał Uniejów, wraz z tytułem hrabiowskim, generałowi Karolowi Tollowi z Estonii, wynagradzając go za udział w tłumieniu powstania listopadowego. Sam generał nigdy na zamku nie zamieszkał. Jego syn Aleksander w 1848 roku przebudował rezydencję w duchu romantycznym, a jego żona założyła na zachód od zamku park krajobrazowy. Rodzina Tollów pozostała właścicielem Uniejowa do końca I wojny światowej.

XX wiek

W czasie II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych zamek został poważnie zdewastowany. W latach 1956–1967 przeprowadzono jego restaurację i adaptację na archiwum. W 1967 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków. Później zamek zaczął służyć celom turystycznym i hotelowym.

Architektura

Zamek wzniesiono z cegły na planie czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem. Najbardziej charakterystyczną częścią jest cylindryczna wieża o wysokości około 25 metrów, mająca charakter stołpu – ostatniego punktu obrony. Bryła zamku nosi ślady wszystkich etapów jego dziejów: gotyckie mury, renesansowe i wczesnobarokowe przekształcenia oraz romantyczny wystrój z XIX wieku. Na szczególną uwagę zasługują herby – Wąż i Pomian na portalu wjazdowym oraz Jelita na ścianie dziedzińca.

Układ zamku dobrze pokazuje jego podwójną rolę. Masywne ceglane mury i stołp świadczą o średniowiecznej funkcji obronnej, natomiast regularne skrzydła mieszkalne wokół dziedzińca i późniejsze portale odpowiadają potrzebom rezydencji, w której arcybiskupi i ich starostowie zarządzali dobrami, przyjmowali gości i przechowywali dokumenty. Każda kolejna przebudowa zmieniała raczej wnętrza i detale niż zasadniczą bryłę, dlatego czytelny pozostał gotycki rdzeń z XIV wieku.

Otoczenie zamku tworzy park nad Wartą, nawiązujący do romantycznego założenia z połowy XIX wieku. Z wieży widokowej roztacza się panorama miasta i doliny rzeki.

Zamek dziś

Obecnie w zamku działa hotel z pokojami i apartamentami urządzonymi w stylu nawiązującym do zamkowych komnat oraz Restauracja Herbowa, a w sąsiedztwie także Dom Pracy Twórczej. Obiekt organizuje konferencje i przyjęcia. Na zamku znajduje się wieża widokowa, a dla grup zorganizowanych można zamówić przewodnika, który opowiada o historii zamku podczas wejścia na basztę. Szczegóły zwiedzania należy uzgodnić z recepcją. Zamek leży niedaleko kompleksu Term Uniejów, dzięki czemu wizytę łatwo połączyć z wypoczynkiem w wodach termalnych.