Zamek Królewski na Wawelu

Zamek Królewski na Wawelu wznosi się na wapiennym wzgórzu nad Wisłą, na skraju krakowskiego Starego Miasta. Przez stulecia był siedzibą władców Polski, a wraz z sąsiednią katedrą – miejscem koronacji i pochówków królewskich. Dziś mieści jedno z najważniejszych muzeów w kraju, a jego renesansowy dziedziniec arkadowy należy do najbardziej rozpoznawalnych zabytków Europy Środkowej.

Początki – wzgórze władców

Wzgórze wawelskie było zamieszkane od czasów prehistorycznych, a we wczesnym średniowieczu stało się ośrodkiem władzy. W X i XI wieku powstały tu pierwsze budowle murowane, m.in. przedromańska rotunda Najświętszej Marii Panny (zwana rotundą świętych Feliksa i Adaukta) oraz romańskie palatium. Od połowy XI wieku Kraków był główną siedzibą Piastów, a w 1320 roku w katedrze wawelskiej koronował się Władysław Łokietek, otwierając wielowiekową tradycję koronacji na Wawelu.

Gotycki zamek

W XIV wieku Kazimierz Wielki rozbudował rezydencję w stylu gotyckim. Kolejne gotyckie elementy, w tym wieże Kurza Stopka i Duńska oraz baszty Sandomierska i Złodziejska, powstawały w XIV i XV wieku. Wawel był wtedy nie tylko domem króla, ale i siedzibą dworu, kancelarii oraz skarbca koronnego.

Renesansowa przebudowa

Przełom przyniósł wiek XVI. Z inicjatywy Aleksandra Jagiellończyka, a przede wszystkim Zygmunta I Starego, od około 1504 roku gotycki zamek przebudowano w renesansową rezydencję. Prace prowadzili Franciszek Florentczyk, a po nim mistrz Benedykt i Bartolomeo Berrecci. Powstał czteroskrzydłowy pałac z dziedzińcem otoczonym kondygnacjami arkadowych krużganków – jedno z najwcześniejszych i najwspanialszych dzieł renesansu na północ od Alp. W latach 1519–1533 Berrecci wzniósł przy katedrze Kaplicę Zygmuntowską, uważaną za perłę renesansu w Polsce.

Zygmunt August wzbogacił wnętrza o słynną kolekcję arrasów, utkanych dla niego w Brukseli. Z tego czasu pochodzi też strop Sali Poselskiej z rzeźbionymi głowami, z których część zachowała się do dziś.

Od pożaru do zaborów

W 1595 roku pożar strawił północno-wschodnią część zamku. Zygmunt III Waza odbudował ją w stylu wczesnobarokowym, ale wkrótce przeniósł dwór do Warszawy. Wawel pozostał miejscem koronacji i pochówków królewskich, lecz jego znaczenie jako rezydencji malało. Zamek ucierpiał podczas potopu szwedzkiego, a po rozbiorach Austriacy zamienili go na koszary – rozebrano wówczas część zabudowy wzgórza, a wnętrza zdewastowano.

Odnowa i XX wiek

W 1905 roku wojsko austriackie opuściło Wawel i rozpoczęła się długotrwała restauracja zamku, prowadzona m.in. przez Zygmunta Hendla i Adolfa Szyszko-Bohusza. Po odzyskaniu niepodległości Wawel stał się rezydencją reprezentacyjną państwa i muzeum. W czasie II wojny światowej zamek był siedzibą generalnego gubernatora Hansa Franka. Najcenniejsze zbiory, w tym arrasy i Szczerbiec, ewakuowano w 1939 roku – trafiły ostatecznie do Kanady, skąd wróciły do Krakowa w 1961 roku.

Architektura

Zespół zamkowy tworzą cztery skrzydła otaczające dziedziniec arkadowy, wieże i baszty średniowiecznych umocnień oraz fragmenty dawnych fortyfikacji. W podziemiach zachowały się relikty budowli przedromańskich i romańskich, udostępnione jako wystawa. Na piętrach zwiedza się reprezentacyjne sale, w tym Salę Poselską z głowami wawelskimi i komnaty z arrasami, a ponadto Skarbiec Koronny ze Szczerbcem i Zbrojownię.

Ciekawostki i legendy

Najbardziej znaną opowieścią związaną z Wawelem jest legenda o smoku, który mieszkał w jaskini pod wzgórzem. Według najpopularniejszej wersji pokonał go szewc Skuba, podsuwając mu barana wypchanego siarką – smok pił wodę z Wisły, aż pękł. Jaskinia, zwana Smoczą Jamą, jest dziś udostępniona zwiedzającym, a u jej wylotu stoi zionący ogniem pomnik smoka.

Na wieży Zygmuntowskiej katedry wisi Dzwon Zygmunt, odlany w 1520 roku na zamówienie Zygmunta I Starego. Należy do największych dzwonów w Polsce i bije tylko w wyjątkowych okolicznościach. W kryptach katedry spoczywa większość królów Polski, a także m.in. Tadeusz Kościuszko, Adam Mickiewicz i Józef Piłsudski. Z wzgórzem wiąże się też współczesne przekonanie o „czakramie” – kamieniu rzekomo emanującym szczególną energią; to popularny mit, bez potwierdzenia w nauce ani w źródłach historycznych.

Wawel dziś

Zamek Królewski na Wawelu jest państwową instytucją kultury i muzeum. Udostępnia wystawy stałe i czasowe, ogrody królewskie oraz baszty. Wraz ze Starym Miastem Krakowa Wawel znalazł się w 1978 roku na pierwszej liście światowego dziedzictwa UNESCO. Liczba wejść na wystawy jest limitowana, dlatego w sezonie warto kupić bilety z wyprzedzeniem w oficjalnym serwisie muzeum.