Zamek Bierzgłowski

Zamek Bierzgłowski to jeden z najstarszych zamków krzyżackich na ziemi chełmińskiej. Stoi na stoku pradoliny Wisły, w miejscowości, która od niego wzięła nazwę – Zamek Bierzgłowski w gminie Łubianka, około 15 km od Torunia. Przez ponad sto lat był siedzibą komturów zakonu krzyżackiego, później należał do miasta Torunia, a od 2001 roku mieści Diecezjalne Centrum Kultury diecezji toruńskiej.

Początki warowni

Ziemię chełmińską zakon krzyżacki opanował w latach 30. XIII wieku. Po 1260 roku, w miejscu wcześniejszej fortyfikacji, zaczęto wznosić z kamieni polnych zamkowy dom główny i obszerne przedzamcze o funkcji obronno-gospodarczej. Pierwsza wzmianka o zamku – jako castrum Birgelow – pochodzi z 1262 roku i dotyczy najazdu Litwinów pod wodzą Trojnata, których Krzyżacy skutecznie odparli, broniąc się w jednej z wież.

Pierwszym znanym komturem był Arnold Kropf, urzędujący w latach 1270–1276. Około 1270–1271 roku pod zamkiem doszło do bitwy z Jaćwingami pod wodzą Skomanda. Około 1280 roku budowę kontynuowano już z cegły; w latach 1300–1305 zamek rozbudowano i podwyższono, a około 1330 roku dodano drugi mur, tworząc parcham.

Siedziba komturów i wojny z Polską

Bierzgłowo było ośrodkiem komturstwa zakonnego. Po bitwie pod Grunwaldem, w lipcu 1410 roku, zamek zdobyli rycerze ziemi chełmińskiej. W 1415 roku komturstwo zlikwidowano, a zamek stał się siedzibą krzyżackiego prokuratora. Z tego roku pochodzi inwentarz zamku, w którym wymieniono między innymi nakrycia na drewniane ławy kaplicy.

W lutym 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, zamek zajęły wojska Związku Pruskiego, który opowiedział się po stronie Polski. Na rozkaz króla Kazimierza Jagiellończyka warownię częściowo rozebrano, by nie mogła ponownie posłużyć Krzyżakom.

Własność Torunia i powolny upadek

Od 1474 do 1840 roku zamek należał do władz miasta Torunia. Pożary w 1520 i 1580 roku sprawiły, że budowla popadła w ruinę – w 1733 roku opisywano ją jako zrujnowaną. W 1769 roku pod zamkiem doszło do potyczki konfederatów barskich z milicją toruńską wspieraną przez wojska rosyjskie, a w 1782 roku kolejny pożar dokonał dalszych zniszczeń.

XIX i XX wiek

W 1840 roku zamek przeszedł w ręce prywatne. Nowi właściciele odbudowali skrzydło południowo-zachodnie i wieżę bramną, a w 1860 roku górną kondygnację skrzydła południowego przebudowano w stylu neogotyckim według projektu Oliviera Pavelta. W 1903 roku zamek przejęło państwo pruskie. Po pożarze z 3 listopada 1908 roku przeprowadzono w 1911 roku rekonstrukcję według projektu Conrada Steinbrechta, zakładając m.in. nowe sklepienia krzyżowe w refektarzu.

W 1929 roku zamek wydzierżawił, a w 1933 roku kupił na potrzeby diecezji biskup chełmiński Stanisław Okoniewski. W 1936 roku otwarto tu Dom Rekolekcyjny. W czasie II wojny światowej Niemcy urządzili w zamku ośrodek szkoleniowy NSDAP. W latach 1945–1992 działał w nim zakład opieki społecznej, a w latach 1946–1950 mieszkał tu wygnany z Wołynia biskup łucki Adolf Piotr Szelążek, sługa Boży.

Architektura

Zamek główny tworzą dwa skrzydła – zachodnie i południowe – stykające się pod kątem prostym; pozostałe boki nieregularnego czworoboku zamykają kamienno-ceglane mury. W skrzydle zachodnim mieści się dawny refektarz krzyżacki, dziś Sala Rycerska, ze sklepieniem krzyżowym z 1911 roku, oraz dawny kapitularz, w którym urządzono kaplicę z zachowanymi gotyckimi oknami. W piwnicach przetrwały oryginalne krzyżackie sklepienia kolebkowe. Skrzydło południowe zostało w XIX wieku przekształcone i nadbudowane.

Największym skarbem zamku jest portal w murze północnym z ceramicznym, trójpolowym tympanonem z przełomu XIII i XIV wieku, przedstawiającym jeźdźca w towarzystwie dwóch rycerzy. To najstarsza zachowana rzeźba na terenie dawnych Prus, zaliczana przez część historyków do najcenniejszych dzieł średniowiecznej plastyki ceramicznej w Europie. Dolna część wieży bramnej, wzmocniona granitowymi łukami, pochodzi ze średniowiecza, a jej górna część ze schodkowymi szczytami to neogotycka rekonstrukcja z 1860 roku. Od wschodu, południa i zachodu zamek otaczała sucha fosa szeroka na około 15 metrów.

Zamek dziś

Po utworzeniu diecezji toruńskiej w 1992 roku zamek przekazano Kościołowi, a po kilkuletnim remoncie, od 2001 roku, działa w nim Diecezjalne Centrum Kultury. Od 2023 roku ośrodkiem zarządza Fundacja Dziedzictwa Kulturowego „Nostra Cultura”. Zamek przyjmuje grupy rekolekcyjne i gości indywidualnych, organizuje konferencje, uroczystości rodzinne i wydarzenia kulturalne. W kaplicy zamkowej w każdą niedzielę odprawiana jest msza święta. Nie jest to muzeum z regularnym zwiedzaniem, dlatego przyjazd warto wcześniej uzgodnić telefonicznie.