Zamek Wiśnicz

Zamek w Nowym Wiśniczu stoi na cyplu wcinającym się w dolinę Leksandrówki, w powiecie bocheńskim. To jedna z najokazalszych rezydencji magnackich dawnej Rzeczypospolitej – gotycka siedziba Kmitów, przebudowana w XVII wieku przez Lubomirskich na wczesnobarokowy pałac w fortyfikacjach bastionowych. Dziś prowadzi go Muzeum Ziemi Wiśnickiej.

Geneza – siedziba Kmitów

Około połowy XIV wieku ród Kmitów herbu Szreniawa zaczął tworzyć wokół Wiśnicza klucz dóbr ziemskich. Fundatorem warownej siedziby był Jan Kmita, w latach 70. XIV wieku starosta sieradzki, ruski i krakowski. Najstarszy zapis o zamku, nazwanym „castrum”, pochodzi z rachunków żup bocheńskich z 1396 roku.

Po 1516 roku zamek rozbudował Piotr Kmita, wojewoda krakowski w latach 1536–1553 i jeden z najpotężniejszych magnatów swoich czasów. Po jego śmierci w 1553 roku dobra przeszły na Stadnickich, a w 1566 roku na Barzów.

Lubomirscy i przebudowa barokowa

W 1593 roku klucz wiśnicki kupił Sebastian Lubomirski, który od cesarza Rudolfa II uzyskał tytuł hrabiego na Wiśniczu. Jego syn Stanisław Lubomirski w latach 1615–1621 gruntownie przebudował rezydencję według projektu Macieja Trapoli. Zamek otrzymał wczesnobarokowy wystrój – ponad 50 wnętrz z kamiennymi portalami, polichromiami i marmurowymi posadzkami – oraz pięcioboczne fortyfikacje bastionowe z bramą wjazdową w formie łuku triumfalnego, datowaną na 1621 rok.

Stanisław Lubomirski ufundował także obronny klasztor karmelitów bosych na południe od zamku, na terenie dawnego ogrodu zamkowego, i w 1616 roku założył miasto Nowy Wiśnicz.

Potop i upadek

Podczas potopu szwedzkiego zamek, pozbawiony dowódcy, poddał się bez walki. Szwedzi ogołocili go z wyposażenia i zniszczyli zabudowania. Lubomirscy odzyskali rezydencję, lecz nie przywrócili jej w pełni dawnej świetności. W połowie XVIII wieku Wiśnicz przeszedł na Sanguszków, a następnie na Potockich i Zamoyskich. Po pożarze w 1831 roku zamek opuszczono i zaczął popadać w ruinę.

Ratowanie i odbudowa

W 1901 roku zamek odkupiło od prof. Maurycego Straszewskiego Zjednoczenie Rodowe Lubomirskich i rozpoczęło remont. Od 1928 roku pracami kierował Adolf Szyszko-Bohusz, ale przerwał je wybuch II wojny światowej. Po wojnie zamek przejęło państwo, w 1947 roku wpisano go do rejestru zabytków, a od 1949 roku odbudowę prowadził Alfred Majewski. W 2009 roku w krypcie pod kaplicą złożono sarkofag ze szczątkami Stanisława Lubomirskiego i innych członków rodu.

Architektura

Przebudowa Lubomirskich zmieniła średniowieczny zamek w nowoczesną jak na owe czasy twierdzę. Pięcioboczny pierścień bastionów miał chronić rezydencję przed ostrzałem artyleryjskim, a jednocześnie podkreślał prestiż właściciela. Zamek, klasztor karmelitów i miasto lokowane przez Stanisława Lubomirskiego tworzyły przemyślany zespół, który do dziś dominuje w krajobrazie doliny Leksandrówki.

Korpus zamku ma regularny plan czworoboku z niewielkim dziedzińcem i czterema basztami w narożach. Od dziedzińca zachowała się piętrowa loggia, a na drugim piętrze, przy Sali Rycerskiej, galeria widokowa. Od północnego wschodu przylega kaplica z kryptą Lubomirskich, zwieńczona kopułą z herbami rodu, a od południowego wschodu stoi wolno stojący budynek zwany Kmitówką. Wśród wnętrz wyróżniają się sala balowa, sala plafonowa z pozłacanym stropem i sala akustyczna. Całość otaczają pięcioboczne fortyfikacje bastionowe z barokową bramą.

Legendy

Z zamkiem wiąże się legenda o „lotnikach” – jeńcach, którzy mieli uciekać z zamkowej góry na zbudowanych przez siebie skrzydłach. Miejsca ich upadku mają upamiętniać kolumny z lat 1646 w Wiśniczu, 1654 w Kopalinach, 1747 w Łomnej i 1762 w Bochni. Inna opowieść dotyczy wieży nazywanej Wieżą Bony – królowa miała przejechać na osiołku po jej gzymsie, a później zmuszać przeciwników do powtórzenia tej próby na koniach, co kończyło się ich śmiercią. Obie historie należy traktować jako legendy.

Zamek dziś

Zamek prowadzi Muzeum Ziemi Wiśnickiej. Zwiedza się go z przewodnikiem lub z audioprzewodnikiem, a osobno udostępniane są podziemne stajnie z wystawą narzędzi tortur oraz kaplica z kryptą Lubomirskich i wystawą Pompa Funebris. Dodatkową atrakcją jest Bastion VR. Na zamku działa restauracja Figatella. Zamek wraz z klasztorem karmelitów i zabudową Nowego Wiśnicza tworzy jeden z najciekawszych zespołów zabytkowych Małopolski.