Schloss Wisnicz

Zamek w Nowym Wiśniczu stoi na cyplu wcinającym się w dolinę Leksandrówki, w powiecie bocheńskim. To jedna z najokazalszych rezydencji magnackich dawnej Rzeczypospolitej – gotycka siedziba Kmitów, przebudowana w XVII wieku przez Lubomirskich na wczesnobarokowy pałac w fortyfikacjach bastionowych. Dziś prowadzi go Muzeum Ziemi Wiśnickiej.

Geneza – siedziba Kmitów

Około połowy XIV wieku ród Kmitów herbu Szreniawa zaczął tworzyć wokół Wiśnicza klucz dóbr ziemskich. Fundatorem warownej siedziby był Jan Kmita, w latach 70. XIV wieku starosta sieradzki, ruski i krakowski. Najstarszy zapis o zamku, nazwanym „castrum”, pochodzi z rachunków żup bocheńskich z 1396 roku.

Po 1516 roku zamek rozbudował Piotr Kmita, wojewoda krakowski w latach 1536–1553 i jeden z najpotężniejszych magnatów swoich czasów. Po jego śmierci w 1553 roku dobra przeszły na Stadnickich, a w 1566 roku na Barzów.

Lubomirscy i przebudowa barokowa

W 1593 roku klucz wiśnicki kupił Sebastian Lubomirski, który od cesarza Rudolfa II uzyskał tytuł hrabiego na Wiśniczu. Jego syn Stanisław Lubomirski w latach 1615–1621 gruntownie przebudował rezydencję według projektu Macieja Trapoli. Zamek otrzymał wczesnobarokowy wystrój – ponad 50 wnętrz z kamiennymi portalami, polichromiami i marmurowymi posadzkami – oraz pięcioboczne fortyfikacje bastionowe z bramą wjazdową w formie łuku triumfalnego, datowaną na 1621 rok.

Stanisław Lubomirski ufundował także obronny klasztor karmelitów bosych na południe od zamku, na terenie dawnego ogrodu zamkowego, i w 1616 roku założył miasto Nowy Wiśnicz.

Potop i upadek

Podczas potopu szwedzkiego zamek, pozbawiony dowódcy, poddał się bez walki. Szwedzi ogołocili go z wyposażenia i zniszczyli zabudowania. Lubomirscy odzyskali rezydencję, lecz nie przywrócili jej w pełni dawnej świetności. W połowie XVIII wieku Wiśnicz przeszedł na Sanguszków, a następnie na Potockich i Zamoyskich. Po pożarze w 1831 roku zamek opuszczono i zaczął popadać w ruinę.

Ratowanie i odbudowa

W 1901 roku zamek odkupiło od prof. Maurycego Straszewskiego Zjednoczenie Rodowe Lubomirskich i rozpoczęło remont. Od 1928 roku pracami kierował Adolf Szyszko-Bohusz, ale przerwał je wybuch II wojny światowej. Po wojnie zamek przejęło państwo, w 1947 roku wpisano go do rejestru zabytków, a od 1949 roku odbudowę prowadził Alfred Majewski. W 2009 roku w krypcie pod kaplicą złożono sarkofag ze szczątkami Stanisława Lubomirskiego i innych członków rodu.

Architektur

Przebudowa Lubomirskich zmieniła średniowieczny zamek w nowoczesną jak na owe czasy twierdzę. Pięcioboczny pierścień bastionów miał chronić rezydencję przed ostrzałem artyleryjskim, a jednocześnie podkreślał prestiż właściciela. Zamek, klasztor karmelitów i miasto lokowane przez Stanisława Lubomirskiego tworzyły przemyślany zespół, który do dziś dominuje w krajobrazie doliny Leksandrówki.

Korpus zamku ma regularny plan czworoboku z niewielkim dziedzińcem i czterema basztami w narożach. Od dziedzińca zachowała się piętrowa loggia, a na drugim piętrze, przy Sali Rycerskiej, galeria widokowa. Od północnego wschodu przylega kaplica z kryptą Lubomirskich, zwieńczona kopułą z herbami rodu, a od południowego wschodu stoi wolno stojący budynek zwany Kmitówką. Wśród wnętrz wyróżniają się sala balowa, sala plafonowa z pozłacanym stropem i sala akustyczna. Całość otaczają pięcioboczne fortyfikacje bastionowe z barokową bramą.

Legenden

Z zamkiem wiąże się legenda o „lotnikach” – jeńcach, którzy mieli uciekać z zamkowej góry na zbudowanych przez siebie skrzydłach. Miejsca ich upadku mają upamiętniać kolumny z lat 1646 w Wiśniczu, 1654 w Kopalinach, 1747 w Łomnej i 1762 w Bochni. Inna opowieść dotyczy wieży nazywanej Wieżą Bony – królowa miała przejechać na osiołku po jej gzymsie, a później zmuszać przeciwników do powtórzenia tej próby na koniach, co kończyło się ich śmiercią. Obie historie należy traktować jako legendy.

Das Schloss heute

Zamek prowadzi Muzeum Ziemi Wiśnickiej. Zwiedza się go z przewodnikiem lub z audioprzewodnikiem, a osobno udostępniane są podziemne stajnie z wystawą narzędzi tortur oraz kaplica z kryptą Lubomirskich i wystawą Pompa Funebris. Dodatkową atrakcją jest Bastion VR. Na zamku działa restauracja Figatella. Zamek wraz z klasztorem karmelitów i zabudową Nowego Wiśnicza tworzy jeden z najciekawszych zespołów zabytkowych Małopolski.