Schloss Krasiczyn

Zamek w Krasiczynie, położony kilka kilometrów od Przemyśla przy dawnym trakcie z Przemyśla do Sanoka, w pobliżu przeprawy przez San, należy do najcenniejszych rezydencji renesansowo-manierystycznych w Polsce. Czworobok murów z czterema odmiennymi basztami narożnymi, ażurowe attyki i tysiące metrów kwadratowych dekoracji sgraffitowej sprawiają, że budowla nie ma w kraju bliskiego odpowiednika. Od 2018 roku zespół zamkowo-parkowy ma status Pomnika Historii.

Początki – fortalicjum Siecińskich

W trzeciej ćwierci XVI wieku Jakub z Siecina herbu Rogala, protoplasta rodu Krasickich, wzniósł w tym miejscu drewniano-murowane fortalicjum na planie czworoboku: z murowaną bramą, drewnianym dworem, wałami ziemnymi i fosami. Ślad tej najstarszej bramy tkwi do dziś w północnym skrzydle zamku.

Zamek Stanisława Krasickiego

Około 1580–1590 roku kasztelan przemyski Stanisław Sieciński – który po założeniu miasteczka przyjął nazwisko Krasicki – zbudował murowany zamek na planie czworoboku z czterema basztami w narożach, otoczony stawami i rozlewiskami. Wzdłuż wschodniego muru powstało skrzydło mieszkalne. Była to wciąż przede wszystkim siedziba obronna.

Rezydencja Marcina Krasickiego

Syn Stanisława, Marcin Krasicki, późniejszy wojewoda podolski i jeden z najhojniejszych mecenasów sztuki swoich czasów, w latach ok. 1598–1633 przekształcił ojcowską warownię we wspaniałą rezydencję. Podwyższono kurtyny i baszty, wieńcząc je ozdobnymi attykami, rozbudowano skrzydło północne z reprezentacyjną Izbą Stołową Wielką Królewską, a bramę w skrzydle zachodnim nadbudowano o kwadratową Wieżę Zegarową. Od strony dziedzińca dodano loggię i krużganki. Prace budowlane prowadzili architekci włoscy, a dekoracje wykonali artyści z Przemyśla. O randze rezydencji świadczy to, że gościli w niej królowie Zygmunt III Waza, Władysław IV, Jan Kazimierz i August II.

Cztery baszty – porządek świata

Nazwy narożnych baszt odzwierciedlają hierarchię świata aprobowaną przez fundatorów. Baszta Boska, nakryta kopułą, mieści kaplicę porównywaną z Kaplicą Zygmuntowską na Wawelu. Baszta Papieska, zwieńczona attyką nawiązującą do tiary, mieściła pokoje gościnne dla dostojników kościelnych. W Baszcie Królewskiej, z sześcioma narożnymi wieżyczkami, znajdowały się apartamenty królewskie, a Baszta Szlachecka (Rycerska) zwieńczona jest koroną. Ściany zamku pokrywają sgraffita – dekoracja drapana w tynku; w sumie zajmuje ona kilka tysięcy metrów kwadratowych.

Kolejni właściciele i zniszczenia

Krasiccy władali zamkiem do 1687 roku. Później należał on kolejno do Modrzewskich, Wojakowskich, Tarłów, Potockich i Pinińskich. W 1726 roku, w czasie zatargów politycznych związanych ze stronnictwem Jana Tarły, Krasiczyn najechały wojska rosyjskie i kozackie, które ograbiły i zniszczyły zamek. Podczas odbudowy skrzydło północne podwyższono o piętro i nakryto dachem mansardowym, wieża zegarowa otrzymała nowy hełm, a elewacje otynkowano, zakrywając część sgraffitów.

Czasy Sapiehów

W 1834 roku dobra krasiczyńskie kupił książę Leon Sapieha i jego ród pozostał właścicielem zamku do II wojny światowej. Sapiehowie odnowili rezydencję po wielkim pożarze z 1852 roku, a po zniszczeniach I wojny światowej, od 1928 roku, zamek restaurowano pod kierunkiem Adolfa Szyszko-Bohusza. W Krasiczynie urodził się kardynał Adam Stefan Sapieha. Rodzina rozwijała także gospodarkę okolicy – założyła tartak, browar i fabrykę maszyn rolniczych. Przetrwał zwyczaj sadzenia w parku drzewa po narodzinach dziecka: dębu dla syna i lipy dla córki.

Park

Za Krasickich po wschodniej stronie zamku rozciągał się zwierzyniec, później pojawiły się geometryczne ogrody w typie włoskim. Obecny kształt park zawdzięcza Sapiehom, którzy przekształcili go w park krajobrazowy w stylu angielskim ze stawami, rozległymi trawnikami i egzotycznymi drzewami, m.in. miłorzębem, tulipanowcem i cypryśnikiem błotnym.

Legenda o Zosieńce

Z zamkiem wiąże się miejscowa legenda o duchu Zosieńki – dziewczyny, która miała odebrać sobie życie z powodu nieszczęśliwej miłości. Według opowieści przywoływanej przez gospodarzy zamku jej duch ukazuje się po północy w Pawilonie Szwajcarskim, drewnianym budynku w parku.

Od wojny do dziś

Na początku II wojny światowej zamek ograbili żołnierze sowieccy. Po wojnie przejęło go państwo – mieściło się tu Technikum Leśne, a od lat 70. XX wieku opiekę nad obiektem sprawowała Fabryka Samochodów Osobowych w Warszawie. Po likwidacji FSO w 1996 roku zespół zamkowo-parkowy przejęła Agencja Rozwoju Przemysłu, która przeprowadziła prace konserwatorskie i stworzyła tu bazę hotelową i gastronomiczną. Dziś zamkiem zarządza Fundacja Pro Arte et Historia; działają w nim Hotel Zamkowy i Restauracja Zamkowa, a wnętrza – dziedziniec, kryptę w Baszcie Boskiej, kaplicę i sale ekspozycyjne – zwiedza się z przewodnikiem. Osobno można wejść na Wieżę Zegarową i do lochów.