Zamek Bolków

Zamek Bolków wznosi się na skalistym wzgórzu nad miastem Bolków w powiecie jaworskim. To jedna z najlepiej zachowanych warowni książąt świdnicko-jaworskich. Jego znakiem rozpoznawczym jest wieża z ostrogą, zwana też dziobową, jedyna budowla tego typu w Polsce. Dziś w murach zamku działa Muzeum Zamek Bolków, oddział Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze.

Geneza

Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z 1277 roku. Książę legnicki Bolesław II Rogatka, zwany też Łysym, pisze wówczas o „naszym grodzie” (castro nostro). Murowany zamek gotycki powstał jednak dopiero za panowania jego syna, Bolka I Surowego, księcia jaworskiego i świdnickiego. To on otoczył wzgórze potężnymi kamiennymi murami z systemem bram i wzniósł murowane budynki mieszkalne. W tym samym czasie stanęła wieża z ostrogą. Bolków należał do sieci warowni, którymi Bolko I umacniał swoje księstwo.

XIV wiek – rozkwit twierdzy

Kolejną gotycką rozbudowę zamek zawdzięcza następcom Bolka I: księciu Bernardowi oraz Bolkowi II. Wcześniejsze zabudowania połączono wtedy w jeden budynek mieszkalno-gospodarczy, nazywany dziś Domem Gotyckim, a umocnienia bramne i mury zewnętrzne znacznie rozbudowano. Zamek stał się najpotężniejszą twierdzą na Śląsku i pełnił rolę skarbca książęcego. Z tego okresu przetrwały portale na parterze, dwudzielne okno od strony dziedzińca na wysokości trzeciej kondygnacji i wewnętrzne okienko w kształcie koniczyny.

Siłę warowni potwierdziły wydarzenia 1345 roku. Wojska czeskie pod dowództwem rycerzy z Czernej czterokrotnie szturmowały zamek i za każdym razem bez powodzenia. Po bezpotomnej śmierci Bolka II zamek, wraz z całym księstwem świdnicko-jaworskim, przeszedł na mocy układów dynastycznych pod władanie Korony Czeskiej.

XV wiek – husyci, Podiebrad i rycerz rozbójnik

Zamku nie zdobyto w czasie wojen husyckich. Udało się to dopiero w 1463 roku królowi czeskiemu Jerzemu z Podiebradów, który osadził na nim rycerza Jana z Czernej. Nowy pan Bolkowa szybko zasłynął z rozbojów i grabieży. Rozwścieczeni mieszczanie, wsparci przez miasta śląskie, m.in. Wrocław i Świdnicę, zdobyli zamek w 1468 roku, a samego rycerza powiesili na wieży.

Renesansowa przebudowa

Ostateczny kształt zamek uzyskał w XVI wieku. W 1540 roku rozpoczęto przebudowę kierowaną przez architekta Jakuba Parra. Powstał wtedy budynek mieszkalny zwany Domem Niewiast, połączony krużgankiem z dawnymi zabudowaniami, którym nadano renesansowy charakter. Rozbudowano też zewnętrzne linie fortyfikacji: pojawiły się nowe dziedzińce i basteje przystosowane do broni palnej. Po przebudowie zamek zajmował około 7600 m² i należał do największych w owym czasie na Dolnym Śląsku.

Wojna trzydziestoletnia i upadek

W 1646 roku, w czasie wojny trzydziestoletniej, zamek broniony przez zaledwie 40 knechtów zdobyli Szwedzi. Podczas walk oddano ponad 1800 strzałów artyleryjskich, a budowle mocno ucierpiały. W 1703 roku zamek kupili cystersi z Krzeszowa. Po sekularyzacji zakonu w 1810 roku przeszedł na własność skarbu państwa pruskiego. Opuszczony, powoli zamieniał się w ruinę, a w 1885 roku rada miasta zezwoliła na częściową rozbiórkę murów.

Architektura

Najstarszą i najbardziej charakterystyczną częścią zamku jest wieża z ostrogą. Jej klinowate wybrzuszenie zwrócone jest w stronę spodziewanego ataku, dzięki czemu pociski ześlizgiwały się po murze. Wieża ma dziś 25 metrów wysokości, a jej mur sięga 4,5 metra grubości. W przyziemiu znajduje się tak zwany loch głodowy, a na wyższe kondygnacje prowadzą schody poprowadzone wewnątrz grubego muru. Wokół wieży rozciąga się zamek górny z gotyckim Domem Gotyckim i renesansowym Domem Niewiast, a niżej leżą zewnętrzne dziedzińce i basteje z XVI wieku.

Odbudowa

Prace zabezpieczające ruiny rozpoczęto w pierwszej połowie XX wieku. Po przerwie wznowiono je w 1994 roku i trwają do dziś. Od tego samego roku na zamku działa Bractwo Rycerskie Zamku Bolków, które przyczynia się do rozwoju i atrakcyjności warowni.

Ciekawostki

Wieża z ostrogą w Bolkowie jest jedynym przykładem tego typu budowli w Polsce, a jej ostroga przypomina dziób statku, stąd potoczna nazwa „wieża dziobowa”. W przyziemiu wieży zachował się loch głodowy, a schody na wyższe piętra biegną wewnątrz muru grubego na 4,5 metra.Historia rycerza Jana z Czernej, powieszonego na wieży zamku, którym sam władał, należy do najbardziej znanych epizodów w dziejach warowni. W czasie oblężenia z 1646 roku na zamek spadło ponad 1800 pocisków, a mimo to jego mury przetrwały do dziś w znacznej części. Po XVI-wiecznej przebudowie Bolków zajmował powierzchnię około 7600 m², co stawiało go wśród największych założeń obronnych ówczesnego Dolnego Śląska. Zamek jest też kojarzony z festiwalem muzyki gotyckiej i alternatywnej Castle Party, który w 2026 roku odbył się w połowie lipca.

Zamek dziś

Muzeum Zamek Bolków jest oddziałem Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze. W odrestaurowanym Domu Niewiast, na pierwszym piętrze, prezentowana jest wystawa stała „Budownictwo Obronne Księstwa Świdnicko-Jaworskiego”, a na parterze odbywają się wystawy czasowe. Zamek jest też sceną wydarzeń plenerowych: co roku w lipcu odbywa się tu festiwal muzyczny Castle Party, a muzeum organizuje m.in. nocne zwiedzanie, żywe lekcje historii i Turniej 4 Zamków.