Zamek Nidzica

Zamek w Nidzicy to jedna z najlepiej zachowanych i najbardziej okazałych warowni zbudowanych przez zakon krzyżacki na pograniczu Prus i Mazowsza. Wzniesiony na przełomie XIV i XV wieku na wzgórzu nad doliną Nidy, przez stulecia strzegł południowej granicy państwa zakonnego, a dziś jest jednym z symboli Warmii i Mazur oraz ważnym ośrodkiem kultury w mieście.

Geneza

Budowę murowanego zamku rozpoczęto około 1398 roku. Warownia nie była siedzibą komtura, lecz prokuratora krzyżackiego – urzędnika zarządzającego okręgiem w imieniu komtura. Nie była też nigdy zamkiem biskupim: Nidzica leżała w granicach państwa zakonnego, a nie na Warmii. Główne, zachodnie skrzydło ukończono w 1405 roku, a pozostałe prace zakończono wiosną 1409 roku, tuż przed wybuchem wielkiej wojny z Polską i Litwą.

Zamek strzegł szlaku prowadzącego z Mazowsza w głąb Prus. Jego położenie na wysokim wzniesieniu, z dobrym widokiem na okolicę, czyniło go ważnym punktem obrony pogranicza.

Czasy wojen z Polską

Już w 1410 roku, gdy wojska zakonne ruszyły na spotkanie armii polsko-litewskiej, pozbawiony obrony zamek zajęły wojska polskie. Po zakończeniu wojny warownia wróciła w ręce Krzyżaków. W 1414 roku, w czasie tzw. wojny głodowej, polskie rycerstwo ponownie stanęło pod Nidzicą i 6 lipca, po ośmiu dniach oblężenia, zdobyło zamek.

W 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, zamek opanował Związek Pruski występujący przeciwko zakonowi. W lutym 1455 roku przekazano go czeskim zaciężnym pod wodzą Jana Koldy z Žampachu, którzy 28 kwietnia tego roku odparli krzyżacki atak. Po pokoju toruńskim z 1466 roku Nidzica pozostała w granicach państwa zakonnego, a od 1525 roku – świeckiego Księstwa Pruskiego, lennego wobec Polski.

Rozbudowa i upadek

Pod koniec XV wieku zamek otoczono zewnętrznym murem z dwiema okrągłymi basztami. W 1517 roku przebudowano i wzmocniono przedzamcze, a w 1583 roku dodano drugie przedzamcze z basztami flankującymi. Warownia stopniowo traciła jednak znaczenie militarne. W 1784 roku przedzamcze strawił pożar. Najdotkliwsze zniszczenia przyniosły lata napoleońskie: wojska francuskie, stacjonujące tu z przerwami od 1806 roku, do 1812 roku zdewastowały zamek.

Odbudowa w XIX wieku

Zamek uratował radca sądowy Ferdynand Tymoteusz Gregorovius, który w latach 1828–1830 doprowadził do jego odbudowy i przystosowania na siedzibę sądu, mieszkania i więzienie. Ponad siedemdziesiąt lat później w zamkowym parku, założonym w XIX wieku, stanął jego pomnik.

Zniszczenia w 1945 roku i powojenna odbudowa

Zimą 1945 roku, w czasie walk o miasto, zamek został ostrzelany przez wojska radzieckie i spłonął. Zawaliły się stropy i część murów, a budowla na kilka lat zamieniła się w ruinę. W 1949 roku uprzątnięto gruzy, w 1952 roku rozpoczęto pierwsze prace zabezpieczające, a w latach 1961–1965 przeprowadzono gruntowną odbudowę. Zakonserwowano wtedy również malowidła w kaplicy i refektarzu. Po zakończeniu prac zamek przekazano lokalnym instytucjom kultury.

Architektura

Zamek wzniesiono z cegły na wysokiej podmurówce z kamienia. Ma dwa równoległe skrzydła – zachodnie i wschodnie – połączone murami, oraz czworoboczne wieże przy krótszych bokach. W górnych partiach murów biegły ganki obronne, a ostrołukowe okna i wieże nakryte namiotowymi dachami nadają budowli wyraźnie gotycki charakter.

W jednej z sal zachowały się gotyckie malowidła ścienne z początku XV wieku, a w refektarzu fragmenty przedstawienia św. Weroniki adorowanej przez anioły. Kaplica zajmowała dwie kondygnacje nad bramą wjazdową. Na dziedzińcu znajduje się studnia, a zamek otacza XIX-wieczny park.

Zamek dziś

Dziś zamek pełni funkcje kulturalne i turystyczne. Działa w nim Nidzicki Ośrodek Kultury, który prowadzi zwiedzanie, a także Muzeum Ziemi Nidzickiej z ekspozycją historyczno-etnograficzną, biblioteka miejska, galeria prac Hieronima Skurpskiego w baszcie oraz Bractwo Rycerskie Komturii Nidzickiej. W murach zamku funkcjonują też hotel i restauracja. Wstęp na przedzamcze i dziedziniec zamku wysokiego jest bezpłatny, płatne jest zwiedzanie wnętrz.

Zwiedzanie odbywa się o pełnych godzinach, a dla grup zorganizowanych po wcześniejszej rezerwacji dostępny jest przewodnik. Zamek bywa też miejscem pokazów bractw rycerskich, warsztatów i półkolonii tematycznych organizowanych w czasie ferii i wakacji. Z zamkowego wzgórza rozciąga się widok na miasto i okolicę, a otaczający zamek park zachęca do spaceru.

Nidzica przez wieki była miastem granicznym – najpierw między państwem zakonnym a Mazowszem, później między Prusami a Polską. Zamek, który przetrwał oblężenia, pożary, wojny napoleońskie i zniszczenia 1945 roku, jest dziś najważniejszym świadectwem tej historii i jedną z głównych atrakcji turystycznych południowej części Warmii i Mazur.