Zamek Książ

Zamek Książ w Wałbrzychu to jedna z największych rezydencji w Polsce i najbardziej rozpoznawalny zabytek Dolnego Śląska. Stoi na skalistym cyplu nad doliną Pełcznicy, otoczony lasami Książańskiego Parku Krajobrazowego. Na przestrzeni ponad siedmiu stuleci przeszedł drogę od piastowskiej warowni, przez barokową siedzibę jednego z najbogatszych rodów Europy, aż po tajny obiekt przebudowywany w czasie II wojny światowej dla władz III Rzeszy.

Geneza

Na miejscu dzisiejszego zamku istniał wcześniej gród, zniszczony w 1263 roku przez wojska króla czeskiego Przemysła Ottokara II. Nową warownię wzniósł książę Bolko I Surowy z dynastii Piastów, najprawdopodobniej w latach 1288–1292. Pierwsza pewna wzmianka o Książu pochodzi z 25 lutego 1293 roku, kiedy nazwa zamku pojawiła się w tytulaturze księcia. Warownia strzegła pogranicza i szlaku prowadzącego doliną Pełcznicy. Po wygaśnięciu linii świdnickich Piastów zamek, podobnie jak całe księstwo, przeszedł pod panowanie korony czeskiej, a w kolejnych dekadach wielokrotnie zmieniał zastawników i dzierżawców.

Hochbergowie

W 1509 roku Książ kupiła od Piotra Haugwitza rodzina Hochbergów. Początkowo zamek był dla nich dzierżawą, a w 1605 roku cesarz Rudolf II nadał im dobra książańskie na własność dziedziczną. Hochbergowie władali zamkiem przez około czterysta lat, aż do konfiskaty majątku przez nazistów w 1941 roku. W tym czasie stali się jednym z najzamożniejszych rodów arystokratycznych Niemiec, a Książ był centrum ich rozległych posiadłości.

Przebudowa barokowa

Pierwsza wielka przebudowa, która nadała zamkowi charakter okazałej rezydencji, odbyła się w latach 1705–1732 z inicjatywy Konrada Ernesta Maksymiliana von Hochberga. Prace prowadził budowniczy Feliks Antoni Hammerschmidt. Powstało wówczas barokowe skrzydło z reprezentacyjnymi wnętrzami, wśród nich Salą Maksymiliana, najbardziej znaną salą zamku. W tym okresie przekształcono także otoczenie rezydencji, czego śladem jest m.in. budynek bramny z lat 1718–1719.

Księżna Daisy i przebudowa 1909–1923

8 grudnia 1891 roku w Londynie książę Jan Henryk XV von Hochberg poślubił Angielkę Marię Teresę Cornwallis-West, znaną jako Daisy. Ślubowi błogosławiła królowa Wiktoria. Daisy urodziła na Książu trzech synów i stała się najsłynniejszą panią zamku. Jej wspomnienia, wydane po polsku pod tytułem „Lepiej przemilczeć”, są cennym świadectwem życia na dworze Hochbergów. Jan Henryk XV przeprowadził drugą wielką przebudowę zamku w latach 1909–1923. Dobudowano wtedy eklektyczną fasadę z dwiema cylindrycznymi wieżami oraz wieżę główną o wysokości 47 metrów, która do dziś dominuje nad doliną.

II wojna światowa i projekt Riese

W 1941 roku władze nazistowskie skonfiskowały majątek Hochbergów, a w 1943 roku zamek przeszedł na własność III Rzeszy. Od 1944 roku Organizacja Todt przystosowywała go w ramach projektu Riese na jedną z kwater Adolfa Hitlera. Wnętrza zostały częściowo zniszczone, a w skale pod zamkiem wydrążono tunele i podziemny schron. Do prac kierowano więźniów, a w 1944 roku utworzono tu filię obozu koncentracyjnego Groß-Rosen. Przeznaczenie podziemi wciąż budzi wiele pytań, a ich fragment można dziś zwiedzać z przewodnikiem.

Po 1945 roku

W latach 1945–1946 w zamku stacjonowały wojska radzieckie, które dewastowały obiekt. Rozgrabiono wówczas wyposażenie oraz zbiory Książańskiej Biblioteki Majorackiej, liczącej ponad 64 tysiące tomów. Przez kolejne dekady zamek, już w granicach Polski, był tylko częściowo użytkowany i niszczał. Od 1991 roku zarządza nim spółka Zamek Książ w Wałbrzychu, która prowadzi prace remontowe i udostępnia obiekt zwiedzającym.

Architektura i otoczenie

Dzisiejsza bryła łączy elementy różnych epok: średniowieczny rdzeń, barokowe skrzydło oraz eklektyczne dobudowy z początku XX wieku z wysoką wieżą główną. Zamek otaczają tarasy ogrodowe opadające ku dolinie. Wokół rozciąga się park romantyczny, urządzony według projektu Christiana Wilhelma Tischbeina w latach 1789–1833, w który wkomponowano ruiny Starego Książa. Przed I wojną światową urządzono również ogród japoński. Do kompleksu należą stajnie z 1844 roku, w których działa Stado Ogierów, oraz palmiarnia w Lubiechowie, zbudowana przed I wojną światową i położona około 2 km od zamku.

Legendy i tajemnice

Najwięcej opowieści związanych z Książem dotyczy jego najnowszej historii. Wojenne tunele projektu Riese, których pełny zasięg i przeznaczenie nie zostały do końca wyjaśnione, od lat rozpalają wyobraźnię poszukiwaczy. Barwną postacią wielu historii pozostaje księżna Daisy i jej słynna biżuteria.

Zamek dziś

Zamek Książ należy do najchętniej odwiedzanych atrakcji Dolnego Śląska. Zamek zwiedza się z audioprzewodnikiem lub z przewodnikiem, a podziemia są udostępniane wyłącznie z przewodnikiem. Na zwiedzających czekają też tarasy, palmiarnia, Stado Ogierów, mauzoleum w parku oraz nocne zwiedzanie. Przy zamku działają Hotel Książ i restauracje, a wiosną odbywa się tu popularny Festiwal Kwiatów.