Zamek w Bytowie

Zamek w Bytowie to jeden z ostatnich zamków wzniesionych przez zakon krzyżacki i jeden z pierwszych w Europie Środkowej przystosowanych do obrony z użyciem broni palnej. Powstał na przełomie XIV i XV wieku jako siedziba krzyżackiego prokuratora, później należał do książąt pomorskich, a dziś mieści Muzeum Zachodniokaszubskie.

Krzyżacka budowa

Zakon krzyżacki kupił ziemię bytowską w 1329 roku. Bytów leżał wówczas na zachodnim krańcu państwa zakonnego, przy granicy z Pomorzem Zachodnim. Murowany zamek zaczęto wznosić na wzniesieniu w południowo-wschodniej części miasta pod koniec XIV wieku – najpierw wykonano prace ziemne i gromadzono materiały, a właściwą budowę prowadzono w latach 1398–1402. Około 1404 roku pracował przy niej znany budowniczy Mikołaj Fellenstein, a budowę wielokrotnie wizytował wielki mistrz Konrad von Jungingen. Prace wykończeniowe trwały do około 1406 roku.

W zamku na stałe przebywało od kilku do kilkunastu braci zakonnych z giermkami i knechtami, a pełna załoga liczyła kilkadziesiąt osób.

Architektura

Zamek zbudowano z kamieni narzutowych i cegły na planie prostokąta o wymiarach około 52,5 × 72,5 metra. W trzech narożnikach stanęły okrągłe baszty – Młyńska, Różana i Polna – zaopatrzone w strzelnice i w dolnych kondygnacjach otwarte na dziedziniec, co pozwalało odprowadzać dym po wystrzałach. Uważa się je za pierwsze znane w Europie Środkowej wieże przystosowane do broni palnej i poprzedniczki bastei. W czwartym narożniku powstała kwadratowa Wieża Prochowa.

Przy skrzydle północno-zachodnim wzniesiono podpiwniczony Dom Zakonny (Dom Główny) o wymiarach 13 × 39 metrów. Na parterze mieściły się piekarnia i browar, na pierwszym piętrze najważniejsze pomieszczenia – refektarz, kaplica i komnata prokuratora – a wyżej magazyny. Budynek obiegał ganek obronny. Przy skrzydle południowo-zachodnim stała kuchnia z magazynem żywności i studnią. Wjazd prowadził przez wieżę bramną od północnego wschodu, a przed nią przez fosę przerzucono most zwodzony na łańcuchach. Dziedziniec dzielił na dwie części mur poprzeczny biegnący równolegle do Domu Zakonnego.

Między Polską, Zakonem i Pomorzem

W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, zamek zajęły wojska Władysława Jagiełły, a król przekazał go księciu słupskiemu Bogusławowi VIII. Po I pokoju toruńskim w 1411 roku warownia wróciła do Krzyżaków. W czasie wojny trzynastoletniej (1454–1466) zamek ponownie opanowały wojska polskie, a w 1466 roku Kazimierz Jagiellończyk oddał ziemię bytowską w lenno księciu pomorskiemu Erykowi II.

Po 1500 roku zamek otoczono ziemnymi umocnieniami z okrągłymi bastejami pod artylerię. Gryfici, władający Bytowem, w latach 1560–1570 wznieśli przy skrzydle południowo-wschodnim renesansowy Dom Książęcy, przebudowali też przedbramie z renesansowym szczytem. W 1623 roku przy kurtynie północno-wschodniej powstał Dom Wdów. Po bezpotomnej śmierci ostatniego z Gryfitów, Bogusława XIV, w 1637 roku ziemia bytowska wróciła do Korony, a zamek stał się siedzibą starosty.

Potop, Brandenburgia i Prusy

Podczas potopu szwedzkiego, w 1656 roku, Szwedzi wysadzili Wieżę Prochową, a zamek spłonął. Na mocy traktatów welawsko-bydgoskich z 1657 roku ziemia bytowska przeszła jako lenno Polski w ręce Brandenburgii, późniejszego Królestwa Prus. Zamek częściowo odbudowano; w 1681 roku dostawiono budynek dla urzędu podatkowego i sądu. W XVIII wieku rozebrano kancelarię książęcą i wieżę bramną, most nad fosą zastąpiono groblą, a wały zniwelowano. W XIX wieku w zamku działały pruski sąd i więzienie.

Odbudowa i zamek dziś

Pierwsze prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1930–1939 – odbudowano wtedy od podstaw Wieżę Prochową, zrekonstruowano sklepienia Domu Zakonnego i wyremontowano Dom Książęcy oraz Dom Wdów. W 1945 roku sowieckie NKWD urządziło w zamku więzienie i obóz przejściowy dla mieszkańców okolicy. Zamek odbudowano w latach 1957–1962 i 1969–1990. W 1994 roku w Wieży Prochowej wybuchł pożar.

Dziś w Domu Zakonnym i basztach działa Muzeum Zachodniokaszubskie z wystawami stałymi „Kultura materialna Kaszubów Bytowskich” i „Twórczość Józefa Chełmowskiego”, a w Domu Książęcym mieści się hotel z restauracją. Zamek jest jednym z najlepiej zachowanych zabytków Kaszub i dobrym punktem wyjścia do zwiedzania regionu. Muzeum ma też oddziały poza zamkiem – w centrum Bytowa udostępnia gotycką Wieżę św. Katarzyny, pozostałość pierwszej świątyni miasta, z wystawą o dawnej duchowości mieszkańców ziemi bytowskiej i odkrywką archeologiczną dawnej fary.