Zamek kapituły pomezańskiej w Kwidzynie to jedna z najciekawszych gotyckich warowni dawnych Prus. Razem z przylegającą katedrą tworzy zwarty zespół zamkowo-katedralny, który od 2018 roku ma status pomnika historii. Zamek nie był siedzibą Zakonu Krzyżackiego, lecz kapituły katedralnej diecezji pomezańskiej – choć wzorowano go na zamkach krzyżackich.
Geneza i budowa
Prace przy zamku rozpoczęto na przełomie XIII i XIV wieku. W źródłach pisanych warownia pojawia się w 1334 roku jako castrum Merginwerder, zapewne jeszcze niedokończona. Większość prac zakończono około połowy XIV wieku. Zamek wzniesiono z kamienia i cegły jako czteroskrzydłową budowlę na planie zbliżonym do kwadratu, z wieżami w narożach, dwukondygnacyjnym krużgankiem wokół dziedzińca i wjazdem od północy, gdzie leżało gospodarcze przedzamcze. W latach 80. XIV wieku ukończono gdanisko – wysuniętą wieżę ustępową połączoną z zamkiem długim gankiem wspartym na arkadach.
Pierwotnie zamek był samodzielną budowlą. Dopiero później połączono go z nową katedrą, ukończoną za rządów biskupa Jana Möncha (1377–1409), a narożną wieżę południowo-wschodnią przekształcono w dzwonnicę. W Kwidzynie powstał w ten sposób wyjątkowy zespół: dwa zamki (biskupi i kapituły), katedra i miasto, każdy z własnymi umocnieniami, połączone murami w jeden system obronny.
Wojny XV i XVI wieku
Na mocy drugiego pokoju toruńskiego (1466) Kwidzyn wraz z dominium biskupim pozostał przy Zakonie Krzyżackim. Biskupstwo pomezańskie objął dożywotnio biskup chełmiński Wincenty Kiełbasa. Po jego śmierci Zakon, popierany przez kapitułę, próbował obsadzić biskupstwo własnym kandydatem, co doprowadziło do interwencji wojsk polskich. W 1478 roku Polacy zdobyli Kwidzyn – mieszczanie schronili się w zamku kapituły i podpalili miasto. Zamek został poważnie uszkodzony, a podczas remontu w 1487 roku rozebrano zniszczone wieże narożne. W 1520 roku, w czasie kolejnej wojny polsko-krzyżackiej, wojska polskie zniszczyły zamek biskupi i najpewniej uszkodziły zamek kapituły.
Czasy pruskie
Po sekularyzacji zakonu pierwszy protestancki biskup pomezański Paulus Speratus przeprowadził w latach 30. XVI wieku remont zamku kapitulnego na własny koszt. Po jego śmierci w 1551 roku budowlę przejęli urzędnicy księcia Albrechta Hohenzollerna i zamek stał się budynkiem rządowym oraz rezydencją. W 1709 roku zatrzymał się w nim car Piotr I, przybyły do Kwidzyna na spotkanie z królem pruskim Fryderykiem I.
W 1728 roku skrzydło południowe zamieniono na magazyn żywności dla garnizonu. Po pierwszym rozbiorze Polski zamek stał się siedzibą sądu: sale pierwszego piętra podzielono na małe pomieszczenia, częściowo rozebrano zachodni krużganek, a część budynku przeznaczono na więzienie. W 1798 roku zdecydowano o rozbiórce skrzydła wschodniego i najbardziej reprezentacyjnego skrzydła południowego, aby z odzyskanego materiału postawić osobny budynek.
Odbudowa i XX wiek
W 1854 roku, na mocy decyzji króla Fryderyka Wilhelma IV, zaprzestano niszczenia zamku i rozpoczęto prace rekonstrukcyjne. Ich najważniejszy etap przypadł na 1874 rok: odbudowano wieże narożne, zrekonstruowano sklepienia w salach pierwszego piętra skrzydła północnego i uzupełniono detal architektoniczny. Funkcję sądu i więzienia zamek pełnił do 1935 roku. W latach 1936–1945 mieściła się tu szkoła Hitlerjugend (HJ-Ostlandführerschule). W 1945 roku, w odróżnieniu od Starego Miasta, zamek uniknął poważniejszych zniszczeń – splądrowano jedynie wnętrza.
Architektura
Do dziś zachowały się dwa skrzydła zamku – północne i zachodnie – z wieżami narożnymi, fragmentem krużganka i gdaniskiem, a także połączona z zamkiem katedra. Masywna ceglana bryła, wysokie szczyty i ganek gdaniska wsparty na potężnych arkadach to jeden z najbardziej rozpoznawalnych widoków gotyckiej architektury Pomorza.
Katedra i krypta wielkich mistrzów
Przylegająca do zamku katedra pw. św. Jana Ewangelisty była świątynią biskupów pomezańskich. W 2007 roku podczas badań archeologicznych odkryto w jej prezbiterium groby trzech wielkich mistrzów Zakonu Krzyżackiego: Wernera von Orseln, Ludolfa Königa i Henryka von Plauen. Szczątki ponownie złożono w odnowionej krypcie, a odkrycie należy do najważniejszych wydarzeń archeologii Pomorza ostatnich dekad.
Zamek dziś
W grudniu 1949 roku zamek przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki. Przez dziesięciolecia działało w nim muzeum, obecnie oddział Muzeum Zamkowego w Malborku. We wrześniu 2026 roku muzeum pożegnało dotychczasowe wystawy i rozpoczęło przygotowania zamku do generalnego remontu – w tym czasie zamek jest nieczynny dla zwiedzających. Informacje o ponownym otwarciu publikuje muzeum na swojej stronie internetowej.
