Zamek Toszek

Zamek w Toszku wznosi się na wzgórzu w centrum niewielkiego miasta w powiecie gliwickim, na pograniczu Górnego Śląska i Opolszczyzny. To jedna z najstarszych warowni regionu – choć dzisiejsze mury pochodzą w większości z XV–XVII wieku, tradycja obronnego miejsca sięga tu wczesnego średniowiecza. Po wielkim pożarze z 1811 roku zamek przez półtora stulecia pozostawał ruiną, a jego częściowa odbudowa w latach 1958–1963 dała mu nowe życie. Dziś jest siedzibą Centrum Kultury „Zamek w Toszku” i jednym z najchętniej odwiedzanych zabytków w okolicy Gliwic.

Dzieje zamku dobrze oddają skomplikowaną historię Śląska. Toszek należał kolejno do książąt śląskich z dynastii Piastów, potem – jako lenno Korony Czeskiej – do Habsburgów, a od połowy XVIII wieku do Prus. Zamek zmieniał właścicieli wielokrotnie: rezydowali w nim książęta, rody magnackie i szlacheckie, a ostatnimi prywatnymi właścicielami była rodzina Guradze.

Gród i początki zamku

Historia budowli obronnych w Toszku sięga prawdopodobnie X–XI wieku. Na miejscu dzisiejszego zamku stał wówczas drewniany gród – ośrodek kasztelanii należącej do książąt śląskich. Pierwsza udokumentowana wzmianka o Toszku pochodzi z XIII wieku. Gród strzegł okolicy i był centrum książęcej administracji dla okolicznych ziem.

Pierwotne założenie znajduje się dziś pod ziemią. Badania archeologiczne potwierdziły, że środkowa część bramy wjazdowej pochodzi z pierwszej murowanej budowli, która na początku XV wieku zastąpiła drewniany gród.

Husyci i książę Przemysław

W 1429 roku zamek został zniszczony przez husytów, którzy w tym czasie pustoszyli Śląsk. Odbudował go książę Przemysław toszecki z oświęcimskiej linii Piastów, który uczynił Toszek swoją stałą siedzibą. Po jego śmierci w 1484 roku zamek przeszedł w ręce książąt opolskich i pozostawał ich własnością aż do śmierci ostatniego z nich, Jana II Dobrego, w 1532 roku.

Redernowie i Colonnowie – renesans i barok

Po wygaśnięciu opolskich Piastów Toszek, jako lenno czeskie, przypadł Habsburgom. Zamek oddano w zastaw rodzinie Redernów, która w 1592 roku go wykupiła. Redernowie naprawili zniszczenia po pożarze z 1570 roku i odbudowali warownię w stylu renesansowym.

Kolejny ważny rozdział zapisał hrabia Kaspar Colonna, który poślubił siostrzenicę Rederna. W latach 1650–1666 przebudował zamek pod kierunkiem włoskich architektów, wśród których wymienia się Giovanniego Seregniego. Powstały wówczas baszty, pałac, loggie i galerie arkadowe. Na portalu bramy umieszczono herb Colonnów i datę 1666 – rok ukończenia prac i zarazem śmierci fundatora, który zmarł w Opolu.

Zmiany właścicieli i pożar z 1811 roku

W XVIII wieku rezydencja kilkakrotnie zmieniała właścicieli. Należała kolejno do barona Johanna Dietricha von Peterswalda, Franciszka Karola Kotulińskiego, rodziny Pasadowskich, a w końcu do rodziny poety Josepha von Eichendorffa. W 1797 roku Eichendorffowie sprzedali posiadłość hrabiemu Franciszkowi Adamowi Gaschinowi.

To za czasów Gaschinów, w 1811 roku, na zamku wybuchł pożar, który strawił większość zabudowań. Odbudowy rezydencji już nie planowano. W 1840 roku ruinę kupił Abraham Guradze, a jego rodzina pozostała właścicielem zamku aż do 1945 roku. Guradzowie mieszkali w pałacu wzniesionym w miejscu dzisiejszego parkingu; budynek ten spłonął w 1945 roku, podpalony przez Armię Czerwoną.

Odbudowa po II wojnie światowej

W 1960 roku zamek wpisano do rejestru zabytków. W latach 1958–1963 częściowo go odbudowano z inicjatywy ówczesnego wojewody śląskiego Jerzego Ziętka. Odbudowa przywróciła do użytku część dawnych budynków, choć znaczna część założenia pozostała w formie trwałej ruiny.

W lipcu 2015 roku, po rewitalizacji gotyckiej wieży zamkowej i dawnego budynku stajni, otwarto Centrum Ekspozycji Historycznych Zamek w Toszku. Projekt współfinansowano ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego.

Architektura

Najbardziej charakterystycznym elementem zamku jest czterokondygnacyjna baszta – u podstawy czworoboczna, wyżej ośmioboczna. Stoi w swoim pierwotnym miejscu, nad głębokimi lochami, i dziś pełni funkcję wieży widokowej, z której rozciąga się panorama Toszka i okolicy.

Z czasów Colonnów pochodzą dwie boczne wieże flankujące wjazd, dwa kamienne portale oraz budynek dawnej stajni, w XVIII wieku przekształconej w oranżerię. Uwagę zwraca portal bramny z herbem Colonnów i datą 1666. Za bramą rozciąga się dziedziniec, otoczony częściowo odbudowanymi budynkami i ruinami dawnych skrzydeł.

Zamek dziś

Zamek jest siedzibą Centrum Kultury „Zamek w Toszku”, które prowadzi tu zajęcia i bibliotekę, organizuje koncerty, wydarzenia plenerowe i przyjęcia okolicznościowe. Na dziedziniec można wejść bezpłatnie codziennie, a Centrum Ekspozycji Historycznych – z wejściem na wieżę – zwiedza się z przewodnikiem.

W murach zamku działa Kawiarnia Colonna, w której oprócz kawy i deserów można kupić pamiątki związane z Toszkiem. Z jej tarasu roztacza się widok na cały dziedziniec. Centrum Kultury przygotowuje też ofertę dla grup zorganizowanych – pakiety wycieczkowe dla szkół, przedszkoli i seniorów.