Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie

Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie to gotycka warownia z czerwonej cegły, wzniesiona na podmokłym terenie nad rzeką Łydynią. Należy do najlepiej rozpoznawalnych zabytków północnego Mazowsza i do dziś zachował pełny obwód murów oraz dwie potężne cylindryczne wieże. Właścicielem zamku jest Samorząd Województwa Mazowieckiego, a zarządza nim Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie.

Geneza zamku

Zamek zbudował książę mazowiecki Janusz I Starszy na przełomie XIV i XV wieku. Badania dendrochronologiczne drewna z fundamentów wskazują, że drzewa ścięto późną jesienią 1399 roku lub zimą 1399/1400 roku – to najlepsza wskazówka, kiedy ruszyła budowa. Prace prowadzono do około 1429 roku. Z tego właśnie roku pochodzi najstarsza wzmianka o zamku: rozliczenie budowy, które książę otrzymał od budowniczego, mistrza Niklosa.

Teren nad Łydynią był grząski, dlatego budowniczowie musieli najpierw ustabilizować grunt. Pod fundamenty wbito setki dębowych pni i wsypano żwir oraz gruz ceglany. Podmokłe otoczenie utrudniało podejście do murów i stanowiło naturalną ochronę warowni.

Siedziba książąt mazowieckich

W XV wieku zamek był jedną z siedzib Piastów mazowieckich. Przechowywano tu skarbiec księcia Janusza II, a w zamku działała książęca kaplica św. Stanisława. Mury i wieże osiągnęły obecną wysokość na przełomie XV i XVI wieku.

Po śmierci ostatniego księcia mazowieckiego, Janusza III, w 1526 roku Mazowsze zostało włączone do Korony. Zamek otrzymała jako oprawę królowa Bona, żona Zygmunta I Starego. W 1549 roku przeprowadzono prace dostosowujące go do potrzeb królowej – z tego okresu pochodzi też najstarszy znany opis budowli.

Upadek i ruina

Świetność nie trwała długo. Już inwentarz z 1580 roku określa zamek jako ruinę wymagającą poważnych napraw. W 1617 roku należał do starostwa ciechanowskiego. W pierwszej połowie XVII wieku rozebrano główny budynek mieszkalny, pozostawiając jedynie dwie izby na archiwum ksiąg sądowych i miejskich. Kolejne szkody przyniosły zapewne potop szwedzki oraz wojna północna w 1708 roku. Od połowy XVII wieku zamek pozostawał w ruinie.

Po trzecim rozbiorze Ciechanów znalazł się w granicach Prus. Wówczas rozebrano resztki zabudowy wewnętrznej oraz północno-wschodni narożnik murów. Od 1818 roku ruiny należały do rodziny Krasińskich. Na początku XX wieku Adam i Edward Krasińscy, działający w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami Przeszłości, przeprowadzili pierwsze poważne prace zabezpieczające: odbudowano bramę zachodnią i narożnik północno-wschodni oraz zaklejono pęknięcia murów.

Czas wojny

W czasie II wojny światowej dziedziniec zamku służył Niemcom jako miejsce zbiórek przed wywózkami mieszkańców i miejsce publicznych egzekucji. 17 grudnia 1942 roku powieszono tu czterech żołnierzy Armii Krajowej. Upamiętnia ich kamień pod zachodnim murem.

Badania i prace po 1945 roku

Po wojnie przeprowadzono badania archeologiczne i architektoniczne. W latach 1979–1986 częściowo zrekonstruowano zamek: podwyższono zachodni mur i wieżę, odsłonięto piwnice Domu Dużego i odtworzono jedną z gotyckich piwnic. Później w przestrzeni między wieżami powstał nowoczesny pawilon, a pod dziedzińcem zaplecze sanitarne. Ta współczesna ingerencja budziła spory konserwatorów.

Architektura

Zamek ma formę czworoboku o wymiarach około 48 × 57 metrów, zamkniętego ceglanymi murami wysokości około 10 metrów. Od strony rzeki wznoszą się dwie duże cylindryczne wieże: zachodnia, zwana „zbrojownią”, i wschodnia, zwana „więzienną”. Pierwotnie miały wysokość murów, później zostały nadbudowane. Pierwszy wjazd prowadził przez most od południa, potem przeniesiono go na stronę zachodnią. W przedbramiu mieścił się mechanizm mostu zwodzonego.

W północnej części dziedzińca stał piętrowy Dom Duży – pałac książęcy z czterema pomieszczeniami na każdej kondygnacji. Na parterze znajdowały się kuchnia i spiżarnia, na piętrze sale reprezentacyjne. Później dobudowano kolejne piętro z kaplicą św. Stanisława i sypialnią. Wzdłuż murów wschodniego i południowego stały drewniane budynki gospodarcze. Z Domu Dużego zachowały się dziś piwnice.

Zamek dziś

Zamek jest wpisany do rejestru zabytków od 1959 roku. Muzeum Szlachty Mazowieckiej udostępnia w wieżach wystawę „Księstwo Mazowieckie 1200–1526”, poświęconą trzem stuleciom niezależnego Mazowsza, a także ekspozycję broni i elementy multimedialne. Od 2004 roku przy zamku działa Chorągiew Rycerstwa Ziemi Ciechanowskiej, odtwarzająca rycerstwo z początku XV wieku. Z wież rozciąga się widok na Ciechanów i dolinę Łydyni.