Zamek Oporów

Zamek w Oporowie koło Kutna to jedna z nielicznych w Polsce zachowanych późnogotyckich rezydencji obronnych możnowładców. Niewielka, ceglana budowla stoi na sztucznej wyspie otoczonej fosą, pośrodku dziesięciohektarowego parku krajobrazowego. Od 1949 roku działa w niej muzeum wnętrz dworskich, a zamek należy do najcenniejszych zabytków województwa łódzkiego.

Ród Oporowskich i budowa zamku

Oporów pojawia się w źródłach w 1363 roku. Siedzibą rodu Oporowskich herbu Sulima był tu początkowo drewniany dwór, a za życia Mikołaja Oporowskiego wzniesiono na sztucznej wyspie murowaną wieżę mieszkalną, wzmiankowaną w latach 1425–1428. Murowany zamek ufundował jego syn, Władysław Oporowski – podkanclerzy koronny, biskup włocławski, a następnie arcybiskup gnieźnieński i prymas. Budowa trwała w latach 1434–1449, a za wzór miał posłużyć zamek Zbigniewa Oleśnickiego w Pińczowie. Podmokła dolina Słudwi i fosa zapewniały siedzibie naturalną ochronę.

Kolejni właściciele

Na początku XVII wieku dobra przeszły w ręce Tarnowskich herbu Rola. Zamek został zniszczony w 1657 roku, w czasie potopu szwedzkiego, i jeszcze w tym samym stuleciu go odbudowano. W 1725 roku majątek kupił Jan Sołłohub, a w ręku Sołłohubów pozostawał przez większą część XVIII wieku. W 1792 roku dobra nabył Kajetan Korzeniowski, później przeszły na Pociejów, Oborskich, a w 1839 roku na Tomasza Orsettiego. Ostatnimi prywatnymi właścicielami byli Karscy. W czasie II wojny światowej majątek przejęła administracja niemiecka, a po reformie rolnej zespół zamkowy stał się własnością państwa.

Architektura

Zamek wzniesiono z cegły na kamiennych fundamentach, na planie zbliżonym do czworoboku o wymiarach około 25 na 30 metrów. Zabudowania skupiają się wokół niewielkiego dziedzińca: od południa stoi jednopiętrowy, podpiwniczony dom mieszkalny, w narożniku północno-zachodnim najstarsza czworoboczna wieża o trzech kondygnacjach nad ziemią, a od wschodu półokrągła baszta z kaplicą na drugim piętrze, nakrytą sklepieniem krzyżowo-żebrowym z herbem Sulima. Całość spina mur obronny o grubości około 1,7 metra. W domu mieszkalnym zachował się skarbczyk ze sklepieniem żebrowym i renesansowe stropy z malowidłami.

Późniejsze przebudowy były niewielkie. W połowie XVIII wieku zlikwidowano most zwodzony, wzniesiono budynek łączący wieżę z domem i powiększono okna na piętrze. Około 1840 roku, za Orsettich, dostawiono na dziedzińcu przybudówkę zwaną „Kredensem”, nadano bramie wjazdowej neogotycki portal i urządzono taras przed mostem. Z tego okresu pochodzi też park krajobrazowy z dwoma stawami, alejami kasztanowców i grabów, rzeźbami lwów przy fosie oraz domkiem szwajcarskim.

Muzeum

Muzeum zorganizowano w 1948 roku i otwarto 16 lutego 1949 roku. Ekspozycja przedstawia wnętrza dworskie od XVI do początku XX wieku: malarstwo, rzeźbę i rzemiosło artystyczne pozyskane z darów, zakupów i przekazów. Z historią samego zamku wiążą się m.in. XVIII-wieczne portrety Sołłohubów, lustra z żardinierami z początku XIX wieku, pistolety pojedynkowe oraz angielski fajans. W latach 1962–1965 przeprowadzono gruntowne prace konserwatorskie, a muzeum otrzymało w 2009 roku Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Zamek był też planem filmowym, m.in. „Ducha z Canterville” (1967), „Ekstradycji” i „Pana Tadeusza” Andrzeja Wajdy (1999).

Zamek był wielokrotnie badany przez archeologów i architektów – w 1957 roku, w latach 1962–1965 oraz 1984–2000. Wyniki tych prac podsumował Janusz Tomala w monografii wydanej w 2002 roku. W trakcie konserwacji w latach 60. usunięto późne tynki z części elewacji, zrekonstruowano gotyckie portale i rozebrano część zabudowań gospodarczych. W latach 80. i 90. XX wieku z zamku wyprowadzili się ostatni lokatorzy, dzięki czemu całość mogła służyć muzeum. Od 2007 roku placówka jest wpisana do Państwowego Rejestru Muzeów, a sam zamek figuruje w rejestrze zabytków od 1967 roku. Obecnie zespołem zamkowym zarządza samorząd powiatu kutnowskiego.

Legendy

Najbardziej znana legenda mówi o podziemnym przejściu, które miało łączyć zamek z pobliskim klasztorem paulinów. Według podania korytarz zawalił się podczas potajemnego spotkania kasztelanki z przeorem, grzebiąc oboje. Inna opowieść dotyczy Białej Damy – ducha kasztelanki Barbary Tarnowskiej, która miała kazać pobić księdza idącego do umierającego sługi. Obie historie są legendami, nie znajdują potwierdzenia w źródłach.

Zamek dziś

Zamek jest muzeum otwartym przez cały rok, a park zamkowy udostępniony jest bezpłatnie. Odbywają się tu koncerty, sesje naukowe i rekonstrukcje historyczne. Zwiedzanie wnętrz warto połączyć ze spacerem po parku wokół fosy.