Zamek Czchów

Zamek w Czchowie to ruiny królewskiej warowni z XIII–XIV wieku, wzniesionej na wzgórzu zwanym Baszta, nad doliną Dunajca, w powiecie brzeskim w Małopolsce. Najbardziej charakterystycznym elementem jest potężna cylindryczna wieża – czchowska baszta – będąca dziś symbolem miasta i punktem widokowym. Zamek udostępnia zwiedzającym Miejski Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Czchowie.

Geneza

Pierwsza fortyfikacja na wzgórzu powstała w drugiej połowie XIII wieku. Jej zadaniem była kontrola szlaku handlowego biegnącego doliną Dunajca, którym transportowano towary między Krakowem a Węgrami. Przy zamku działała komora celna, w której pobierano opłaty od towarów przywożonych z Węgier. Czchowska warownia była jednym z ogniw systemu umocnień strzegących doliny Dunajca. Imię fundatora nie jest znane. Położenie na stromym wzgórzu bezpośrednio nad doliną zapewniało dobry widok na rzekę i biegnący nią szlak, a zarazem utrudniało podejście potencjalnym napastnikom.

Siedziba starostwa

Pierwsza wzmianka o zamku w źródłach pisanych pochodzi z 1356 roku. W XIV i XV wieku warownię rozbudowano: wieżę otoczono murem obronnym, wzniesiono bramę wjazdową oraz budynek mieszkalny, w którym rezydowali starostowie czchowscy. Na zamku odbywały się także sądy ziemskie. W drugiej połowie XVI wieku Czchów należał administracyjnie do powiatu sądeckiego w województwie krakowskim.

Upadek

Od połowy XVII wieku zamek był opuszczony i stopniowo popadał w ruinę. W drugiej połowie XVIII wieku w zachowanej wieży urządzono więzienie, które zlikwidowano po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku, gdy Czchów znalazł się w granicach monarchii habsburskiej. W XIX wieku ruiny przyciągały uwagę artystów – zamek uwiecznili Maciej Bogusz Stęczyński na litografii oraz Adam Gorczyński na rysunku z około 1837 roku.

Zamek wpisano do rejestru zabytków już w 1930 roku, co świadczy o tym, że jego wartość historyczną doceniano na długo przed odbudową. Przez długi czas z warowni pozostawała jedynie częściowo zniszczona wieża, pozbawiona górnej kondygnacji, oraz fundamenty murów odsłonięte przez archeologów.

Architektura

Najstarszym i najlepiej zachowanym elementem założenia jest wolno stojąca, cylindryczna wieża o średnicy około 12,5 metra i wysokości około 20 metrów, usytuowana w południowej części zamku. Wokół biegł mur obwodowy z piaskowca o grubości od 1,2 do 2 metrów. Przy kurtynie północno-wschodniej stał dom mieszkalny, od południa sień, a we wschodniej części znajdowała się wieża bramna.

Odkrycia archeologów

Badania archeologiczne przyniosły kilka wyjątkowych znalezisk. Przy murach, wśród przepalonych belek – być może pozostałości niewielkiego spichlerza – odkryto kilka kilogramów zwęglonego zboża zachowanego w całych ziarnach. Znaleziono także fragmenty rycerskiej rękawicy, bardzo rzadkiego przedmiotu, którego podobne, mniej kompletne egzemplarze znane są m.in. z Krakowa i spod Grunwaldu. Z prawie 50 tysięcy fragmentów naczyń zrekonstruowano 27 garnków. Archeolodzy odsłonili również gotycki kamienny portal, zachowany w miejscu, w którym osadzili go średniowieczni kamieniarze.

Zamek dziś

Wieżę udostępniono zwiedzającym w 2000 roku. W 2018 roku zamek częściowo odbudowano – odtworzono drewniany pomost, wieżę bramną, dziedziniec oraz zachowaną część gotyckiego domu. W baszcie znajduje się punkt widokowy i wystawa archeologiczna, a z jej szczytu rozciąga się widok na dolinę Dunajca. Na dziedzińcu ustawiono kopie średniowiecznego uzbrojenia obronnego i oblężniczego, m.in. taran, kusze wałowe, drabinę szturmową i dźwig do oblewania smołą. Dalej, na terenie dawnego grodziska, prezentowane jest uzbrojenie z czasów nowożytnych i z okresu II wojny światowej. Dziedziniec jest dostępny przez całą dobę, a wejście na wieżę możliwe jest w sezonie turystycznym.

Zwiedzanie

Spacer po dziedzińcu jest bezpłatny i możliwy o każdej porze. Wejście na basztę jest płatne i odbywa się w sezonie turystycznym, w godzinach ogłaszanych co roku przez MOKSiR. Grupy zorganizowane mogą zamówić przewodnika – trasa obejmuje zwykle nie tylko zamek, ale też czchowski rynek i kościół parafialny z zabytkowymi malowidłami ściennymi. Zamek leży tuż nad centrum miasteczka, więc wizytę łatwo połączyć ze spacerem po Czchowie i odpoczynkiem nad Dunajcem. Przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne komunikaty – wieża bywa okresowo zamykana na czas prac remontowych.