Zamek Reszel

Zamek w Reszlu to gotycka warownia z drugiej połowy XIV wieku, wzniesiona przez biskupów warmińskich na wzgórzu nad rzeką Sajną. Przez stulecia służył jako siedziba biskupich urzędników, a później rezydencja, więzienie i świątynia ewangelicka. Dziś mieści hotel, restaurację, galerię sztuki i trasę zwiedzania z wieżą widokową.

Geneza

W miejscu zamku istniał wcześniej gródek, który Krzyżacy w połowie XIII wieku wykorzystali jako strażnicę. Teren należał do biskupów warmińskich, jednak przez pewien czas stacjonowały tu załogi zakonne. W czasie powstania pruskiego, w 1260 roku, załoga spaliła strażnicę i opuściła to miejsce. Umocnienia odbudowano w formie drewniano-ziemnej, a po lokacji miasta na prawie chełmińskim w 1337 roku rozpoczęto budowę murowanego zamku.

Prace zaczął około 1350 roku biskup Jan z Miśni, kontynuował je Jan Stryprock, a zakończył w 1401 roku biskup Henryk Sorbom. Zamek połączono z obwodem murów miejskich, a jego wieża górowała nad basztami miasta. Warto pamiętać, że Reszel należał do dominium biskupów warmińskich, a nie bezpośrednio do państwa zakonnego.

Wojny XV i XVI wieku

Zamek wielokrotnie zmieniał właściciela, często bez walki. Wojska polskie zajęły go w 1410 i 1414 roku. W czasie wojny trzynastoletniej miasto i załoga przystąpiły do Związku Pruskiego; Krzyżacy zdobyli warownię w 1455 roku, a w 1462 roku oddali ją biskupowi Pawłowi Legendorfowi. Po drugim pokoju toruńskim z 1466 roku Warmia znalazła się pod zwierzchnictwem króla Polski. W 1472 roku nieudane oblężenie zamku prowadził biskup Mikołaj Tungen, a w czasie wojny 1519–1521 zamek przekazano Polakom bez walki.

Około 1505 roku biskup Łukasz Watzenrode wzniósł nowy pas murów, przystosowany do broni palnej. Na zamku bywał jego siostrzeniec Mikołaj Kopernik, który był sekretarzem i lekarzem biskupa.

Od rezydencji do więzienia

W latach 1594–1597, z inicjatywy kardynała Andrzeja Batorego, zamek przebudowano, a w 1596 roku nadbudowano wieżę główną. Warownia straciła znaczenie wojskowe i stała się rezydencją, wykorzystywaną także jako siedziba myśliwska. Budowla ucierpiała podczas wojen polsko-szwedzkich w XVII wieku.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Warmia przeszła pod panowanie pruskie, a około 1780 roku w zamku urządzono więzienie. W latach 1806–1807 dwa wielkie pożary zniszczyły drewnianą zabudowę miasta, ratusz oraz wieżę główną i zabudowę zamku.

Barbara Zdunk

Z reszelskim więzieniem wiąże się jedna z najgłośniejszych historii Warmii. Barbara Zdunk, oskarżona o podpalenie miasta, była tu więziona, a 21 sierpnia 1811 roku została spalona na stosie. Jej egzekucja bywa określana jako ostatnie spalenie „czarownicy” w Europie – choć formalnie skazano ją za podpalenie, a nie za czary. Motyw czarownicy jest dziś obecny w ofercie zamku.

XIX i XX wiek

W 1822 roku zniszczony zamek przekazano parafii ewangelickiej. Skrzydło południowe przebudowano na zbór, co tłumaczy jego nietypową bryłę, skrzydła obniżono do wysokości murów kurtynowych, a część murów obronnych, bramę i baszty rozebrano. Prace rekonstrukcyjne podejmowano w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej.

W 1958 roku zamek przejęło Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „Pojezierze”. W latach 1976–1985 przeprowadzono gruntowny remont i urządzono tu dom pracy twórczej oraz galerię sztuki; pierwszym organizatorem tej działalności był rzeźbiarz Bolesław Marschall. W 2001 roku, po kolejnej renowacji, otwarto hotel z restauracją, galerię i ekspozycję muzealną.

Architektura

Zamek wzniesiono z cegły na kamiennej podmurówce, na planie zbliżonym do czworoboku o wymiarach około 43 na 45 metrów, z wewnętrznym dziedzińcem. W narożniku północno-zachodnim stoi cylindryczna wieża główna na kwadratowym cokole; miała osiem kondygnacji, a jej mury w dolnej części przekraczały cztery metry grubości. Wjazd w zachodniej kurtynie chroniła wieża bramna z opuszczaną broną.

Czterokondygnacyjne skrzydło wschodnie mieściło magazyny, kuchnię i pomieszczenia burgrabiego. Skrzydło południowe pełniło funkcje reprezentacyjne – znajdowały się w nim komnaty biskupa, refektarz i kaplica ze sklepieniem gwiaździstym. Budynki łączyły murowane krużganki. W XV wieku dodano zewnętrzny, niższy pas obronny i baszty na kurtynie północnej, a wjazd przeniesiono do narożnika południowo-zachodniego.

Zamek dziś

Zamkiem zarządza spółka Zamek Reszel, która prowadzi tu hotel, restaurację Siedem Kotów i Bar Pod Miotłą. Bilet wstępu obejmuje dziedziniec i mury, wieżę z wystawą i widokiem na okolicę, wystawę średniowiecznych narzędzi tortur (od 16 lat), salę galerii z filmem „Legenda Świętej Lipki” oraz atrakcje dla dzieci. Zwiedzanie z przewodnikiem można ustalić w recepcji. Zamek jest jednym z najważniejszych zabytków Reszla, położonego na szlaku do sanktuarium w Świętej Lipce.