Zamek Grodziec

Zamek Grodziec stoi na bazaltowym wzgórzu – dawnym wulkanie – w Krainie Wygasłych Wulkanów, między Złotoryją a Bolesławcem (gmina Zagrodno, Dolny Śląsk). To jedna z najpiękniejszych gotycko-renesansowych warowni Śląska, związana z piastowskimi książętami legnickimi, a w XX wieku z głośną historią skarbów ukrytych tu w czasie II wojny światowej.

Geneza (XII–XIII wiek)

Pierwsza wzmianka o Grodźcu pochodzi z bulli papieża Hadriana IV z 1155 roku – był to wtedy gród obronny plemienia Bobrzan. W 1175 roku książę Bolesław I Wysoki wystawił w nim przywilej dla cystersów z Lubiąża. W XIII wieku źródła wymieniają kasztelanów grodu. Pierwotne umocnienia były drewniane; murowany zamek wzniesiono za czasów księcia Henryka Brodatego i w kolejnych stuleciach był on systematycznie rozbudowywany.

Wojny husyckie i książęta legniccy (XV–XVI wiek)

W okresie wojen husyckich zamek został zdobyty, splądrowany i zniszczony. W 1470 roku odkupił go książę legnicki Fryderyk I, który sprowadził mistrzów murarskich z Legnicy, Wrocławia i Görlitz – to im Grodziec zawdzięcza dzisiejszy układ przestrzenny. Za jego syna, Fryderyka II, zamek stał się jedną z najokazalszych rezydencji gotycko-renesansowych na Śląsku: w latach 1522–1524 pod kierunkiem Wendela Rosskopfa z Görlitz dobudowano renesansowe baszty po stronie północnej i południowej.

Wojna trzydziestoletnia (XVII wiek)

W czasie wojny trzydziestoletniej zamek był schronieniem dla okolicznej ludności i jej dobytku. We wrześniu 1633 roku zdobyły go i spaliły wojska Albrechta Wallensteina. Według przekazów zdobycie było skutkiem zdrady – nie wiadomo jednak czyjej. Skala zniszczeń była ogromna, a warownia straciła wartość militarną. XVII- i XVIII-wieczne próby odbudowy nie przyniosły efektu.

Pierwszy „turystyczny” zabytek (XIX wiek)

Przełom nastąpił w 1800 roku, gdy właścicielem dóbr został Jan Henryk VI von Hochberg. Rozpoczęto prace zabezpieczające i rekonstrukcyjne, które nie objęły jednak zniszczonego donżonu i palatium. W latach 30. XIX wieku Grodziec uchodził za jeden z pierwszych zabytków w Europie przystosowanych do zwiedzania przez turystów.

Odbudowa Bodo Ebhardta (1906–1908)

W 1899 roku majątek kupił Willibald von Dirksen. W latach 1906–1908 zamek odbudowano według projektu Bodo Ebhardta, znanego odtwórcy niemieckich zamków. Nie zrekonstruowano całości: donżon i południowo-wschodnie mury pozostawiono jako trwałą ruinę, palatium otrzymało nowy czterospadowy dach, odbudowano też bramy i mury obwodowe. Od 1926 roku właścicielem był Herbert von Dirksen, niemiecki dyplomata.

II wojna światowa i czasy powojenne

W czasie wojny w zamku zgromadzono zbiory z muzeów wrocławskich, berlińskiej Biblioteki Państwowej oraz cenne zbiory Ossolineum. W 1945 roku zamek został zdewastowany: zabytkowe zbiory rozkradziono, spłonęły dachy. Obiekt stał opuszczony do 1959 roku, kiedy rozpoczęto prace porządkowe i rekonstrukcję zniszczonych elementów.

Architektura

Założenie składa się z zamku górnego i dolnego. Na szczycie wzgórza stoją palatium z salami zamkowymi i dziedziniec otoczony murami z chodnikami wartowniczymi. Nad całością góruje ruina donżonu – wieży z XV wieku z machikułami na poziomie galerii. Gotycki rdzeń uzupełniają renesansowe baszty z lat 1522–1524 i XX-wieczna rekonstrukcja Ebhardta, która świadomie zachowała część murów jako ruinę.

Zamek dziś

Zamek prowadzi spółka Zamek Grodziec, a obiekt pozostaje pod opieką Gminy Zagrodno. Zwiedza się górną część zamku: sale, chodniki wartownicze i dziedziniec, a dodatkową atrakcją jest wystawa narzędzi tortur. W weekendy i święta co godzinę wyrusza zwiedzanie z przewodnikiem w cenie biletu. W wieży zamkowej działają noclegi, a zamkowa kuchnia serwuje tradycyjne dania kuchni polskiej. Grodziec słynie też z imprez – Turnieju Rycerskiego, Święta Wina i Miodu Pitnego czy Święta Kwitnących Lip – i jest chętnie wybierany przez filmowców.