Zamek Kętrzyn

Zamek w Kętrzynie to gotycka warownia krzyżacka z drugiej połowy XIV wieku, stojąca na skraju starego miasta. Był siedzibą prokuratora – urzędnika zakonnego podległego komturowi w Bałdze, a po sekularyzacji Prus – starosty. Dziś mieści Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego oraz Bibliotekę Miejską.

Geneza

Pierwsza wzmianka o osadzie Rast pochodzi z 1329 roku. Od niej wzięła się niemiecka nazwa miasta – Rastenburg – używana aż do 1946 roku, kiedy miasto otrzymało nazwę Kętrzyn na cześć historyka Wojciecha Kętrzyńskiego. Krzyżacy wznieśli tu najpierw drewniano-ziemną strażnicę, która miała chronić pogranicze przed najazdami litewskimi. W 1345 i 1348 roku warownię atakowały wojska Olgierda i Kiejstuta. W 1357 roku komtur bałgijski nadał miastu prawa miejskie.

Kętrzyn był siedzibą prokuratorii podległej komturii w Bałdze (z krótką przerwą, gdy podlegał komturii w Rynie). Murowany zamek wzniesiono w latach 1360–1374.

Architektura

Zamek zbudowano z cegły na planie zbliżonym do kwadratu. Pierwotnie tworzyły go trzy skrzydła wokół dziedzińca, zamknięte murem obronnym z trzema basztami; brama wjazdowa prowadziła od strony miasta. W skrzydle północnym mieściły się refektarz, kaplica i mieszkanie prokuratora.

Do zamku i przylegającego folwarku należały kuchnia, browar, młyn, piekarnia, spichlerz, spiżarnia, zbrojownia, prochownia i więzienie. Na początku XV wieku zamek otoczono dodatkowym murem o grubości około 2 metrów. Około 1410 roku arsenał liczył siedem dział na kamienne kule, a także lżejszą broń i kusze.

Wojny z Polską w XV wieku

Po bitwie pod Grunwaldem, w 1410 roku, rycerz pruski Johart i burmistrz Hermann Barddyne poddali miasto i zamek wojskom Władysława Jagiełły; rok później warownia wróciła do Zakonu.

Na początku wojny trzynastoletniej, w 1454 roku, mieszczanie zdobyli zamek, a prokuratora Wolfganga Sauera utopili w stawie. Zakon odzyskał Kętrzyn w 1461 roku i ukarał miasto – m.in. cech szewców utracił prawo zasiadania w radzie miejskiej.

Siedziba starostów w Prusach Książęcych

Po sekularyzacji zakonu w 1525 roku i powstaniu Prus Książęcych pod władzą Albrechta Hohenzollerna zamek stał się siedzibą starosty. Przebudowywano go w latach 1528–1529, 1559–1566 i w 1622 roku, kiedy powstała klatka schodowa na dziedzińcu oraz nowe sklepienia w kuchni i browarze. W XVII wieku rozebrano górną kondygnację skrzydła północnego wraz ze szczytami, a w pierwszej połowie XVIII wieku zaczęto rozbierać zewnętrzne fortyfikacje. 15 grudnia 1797 roku część zamku zniszczył pożar.

XX wiek

W latach 1911–1912 zamek wykupiło miasto i część pomieszczeń przeznaczono na mieszkania. Przed II wojną światową mieścił się tu m.in. urząd finansowy, a na początku lat 40. część piwnic skrzydła północnego przebudowano na schron przeciwlotniczy. Pod koniec stycznia 1945 roku Armia Czerwona zajęła miasto i spaliła znaczną część zamku oraz starej zabudowy.

Odbudowę przeprowadzono w latach 1964–1966 pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie. Podwyższono dachy skrzydeł południowego i wschodniego, a skrzydło północne zyskało piętro z gotyckimi szczytami. Zamkowi przywrócono wygląd z czasów Albrechta Hohenzollerna na podstawie dokumentacji Conrada Steinbrechta.

Zamek dziś

Zamek mieści Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego – patrona miasta, historyka i dyrektora Ossolineum, od którego nazwiska po 1946 roku pochodzi nazwa Kętrzyna. W zbiorach są obrazy, rzeźby i meble z XV–XIX wieku, a muzeum prowadzi też filię w Baszcie przy ul. Traugutta. W zamku działa również Biblioteka Miejska, a w piwnicach skrzydła północnego – bractwo rycerskie. Zamek jest wpisany do rejestru zabytków.

Na zwiedzających czeka m.in. wystawa stała „Sztuka dawna” oraz multimedialna makieta. Bilet łączony obejmuje zamek i Basztę, gdzie prezentowane są wystawy czasowe. Raz w miesiącu muzeum udostępnia ekspozycje bezpłatnie – wówczas zwiedza się indywidualnie, bez przewodnika, a część atrakcji, jak makieta, jest nieczynna. Grupy mogą zamówić oprowadzanie z co najmniej tygodniowym wyprzedzeniem.

Zamek stoi przy pl. Zamkowym, na skraju dawnego starego miasta, niedaleko gotyckiego kościoła św. Jerzego, który razem z zamkiem tworzył obronny zespół średniowiecznego Kętrzyna. Wizytę łatwo połączyć z wyprawą do pobliskiej Gierłoży.