Zamek Królewski w Niepołomicach

Zamek Królewski w Niepołomicach, nazywany często „drugim Wawelem”, stoi w centrum miasta, na skarpie pradoliny Wisły, około 25 kilometrów od Krakowa. Wzniesiony z polecenia Kazimierza Wielkiego, przez dwa stulecia był ulubioną rezydencją myśliwską polskich królów, wyruszających stąd na łowy do Puszczy Niepołomickiej. Po wiekach upadku i dewastacji został gruntownie odnowiony i dziś łączy funkcje muzeum, hotelu i centrum kultury.

Gotycki zamek Kazimierza Wielkiego

Zamek powstał w połowie XIV wieku. Kazimierz Wielki zbudował go na skarpie nad doliną Wisły, nadając mu zarówno funkcję obronną, jak i rezydencjonalną. Gotycka warownia składała się z trzech wież, zabudowań w skrzydle południowym i wschodnim oraz murów kurtynowych otaczających dziedziniec. Równolegle z zamkiem rozwijała się osada Niepołomice. Rezydencja służyła przede wszystkim jako baza wypraw myśliwskich do puszczy.

Czasy Jagiellonów

Władysław Jagiełło zwoływał w Niepołomicach zjazdy i sądy, a w listopadzie 1419 roku podejmował tu uroczyście książąt śląskich. Zygmunt I Stary przebudował zamek w czworobok z wewnętrznym dziedzińcem. W 1527 roku, w czasie zarazy w Krakowie, schronił się tu dwór królewski. W 1550 roku wielki pożar zniszczył skrzydła wschodnie i północne.

Renesansowa rezydencja Zygmunta Augusta

Zygmunt II August odbudował i przebudował zamek w latach 1551–1568. Pracami kierował Tomasz Grzymała, a przy dekoracji kamieniarskiej pracował rzeźbiarz Santi Gucci. Od strony dziedzińca dodano klatki schodowe i krużganki wsparte na słupach. Przy skrzydle południowym powstały ogrody włoskie, których założenie przypisuje się królowej Bonie. Od tego czasu zamek ma charakter renesansowej rezydencji, porównywanej z Wawelem.

Dzierżawcy, potop i zabory

Od końca XVI wieku zamek dzierżyły kolejne rody szlacheckie – Curyłowie, Braniccy i Lubomirscy – którzy zmieniali głównie wystrój wnętrz, kominki i stropy. W latach 1635–1637 krużganki przebudowano w stylu wczesnobarokowym. Kres świetności przyniósł potop szwedzki: w 1655 roku Szwedzi zamienili zamek w magazyn żywności, złupili miasto i zniszczyli kościół. W XVIII wieku, za Augusta II i Augusta III, podejmowano jedynie próby remontów. Po I rozbiorze w 1772 roku Niepołomice znalazły się pod panowaniem Austrii. Austriacy urządzili w zamku koszary, rozebrali drugie piętro i wzmocnili mury skarpami i przyporami.

XX wiek

Do I wojny światowej zamek pełnił funkcje mieszkalne i magazynowe, w okresie międzywojennym służył celom publicznym. W czasie II wojny światowej przejęli go Niemcy, a po wojnie budowla popadała w ruinę. Przełom nastąpił w 1991 roku, gdy zamek stał się własnością Gminy Niepołomice. Rozpoczęto wtedy kompleksowe prace renowacyjne i adaptacyjne, zakończone w 2007 roku.

Architektura

Dzisiejszy zamek to ceglana, czteroskrzydłowa budowla wokół prostokątnego dziedzińca, z gotyckim rdzeniem i renesansowym charakterem nadanym w XVI wieku. Od strony dziedzińca zachowały się krużganki, przebudowane w XVII wieku. Bryła jest niższa niż w czasach królewskich, bo Austriacy rozebrali drugie piętro, a zewnętrzne mury wciąż wzmacniają dodane przez nich przypory. Na dziedzińcu stoi współczesny pomnik Stańczyka autorstwa Agnieszki Świerzowicz-Maślaniec.

Zamek dziś

Zamkiem zarządza gminna spółka Zamek Królewski. W murach działa hotel z restauracją i centrum konferencyjne, odbywają się tu koncerty, recitale i spektakle, a siedzibę ma chór „Cantata”. Od 2001 roku w zamku mieści się Muzeum Niepołomickie. Można w nim zobaczyć galerię malarstwa z dziełami ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, Sale Łowieckie, Gabinet Włodzimierza Puchalskiego – pioniera polskiej fotografii przyrodniczej – wystawę „Skarby Niepołomickiej Parafii” oraz ekspozycję o dziejach miasta. To dobry punkt wyjścia na spacer po rynku i wycieczkę do Puszczy Niepołomickiej.

Muzeum jest czynne od wtorku do niedzieli, a bilety można kupić zarówno łączny – na wszystkie wystawy – jak i na pojedyncze ekspozycje. Dla grup szkolnych przygotowano lekcje muzealne, a dla zorganizowanych wycieczek spacery po mieście z przewodnikiem: krótszy, około godzinny, obejmujący okolice zamku i rynku, oraz dłuższy, kilkugodzinny. Warto pamiętać, że zamek to jednocześnie czynny hotel i miejsce imprez, dlatego część dziedzińca i sal bywa wyłączona z ruchu turystycznego w czasie wydarzeń. Sam dziedziniec z krużgankami najlepiej oglądać w pogodny dzień, kiedy wyraźnie widać różnicę między gotyckimi murami a renesansowymi i barokowymi detalami.