Zamek Łańcut

Zamek w Łańcucie, zwany też zamkiem Lubomirskich i Potockich, to jedna z najwspanialszych rezydencji magnackich w Polsce. Przez blisko trzy stulecia był siedzibą dwóch wielkich rodów, a od 1944 roku mieści Muzeum – Zamek w Łańcucie. Wraz z parkiem i zabudowaniami gospodarczymi tworzy zespół wpisany w 2005 roku na listę Pomników Historii.

Wieża Pileckich i zamek Stadnickich

Najstarszym elementem założenia była wieża obronna, wzniesiona prawdopodobnie przez ród Pileckich w drugiej połowie XVI wieku. Około 1610 roku Stadniccy rozbudowali ją w zamek na planie podkowy z krużgankami i czterema niewielkimi bastejami w narożach.

Twierdza Stanisława Lubomirskiego

W 1629 roku dobra łańcuckie przeszły w ręce wojewody Stanisława Lubomirskiego. W latach 1629–1641 przebudował on zamek w okazałą rezydencję typu palazzo in fortezza według projektu Macieja Trapoli, otaczając ją ziemno-murowanymi fortyfikacjami bastionowymi na planie gwiazdy i fosą, zaprojektowanymi przez Krzysztofa Mieroszewskiego. Umocnienia były tak silne, że w 1655 roku Szwedzi nie podjęli szturmu, a w 1657 roku twierdza obroniła się przed wojskami siedmiogrodzkimi Jerzego II Rakoczego.

Czasy księżnej marszałkowej

W 1745 roku właścicielem Łańcuta został Stanisław Lubomirski, późniejszy marszałek wielki koronny. Po jego śmierci w 1783 roku pełnię władzy nad dobrami objęła wdowa, Izabela z Czartoryskich Lubomirska, zwana księżną marszałkową. To dzięki niej zamek stał się jedną z najświetniejszych rezydencji epoki. Powstały wtedy: teatr dworski (przed 1784 rokiem, jeden z dwóch zachowanych w Polsce teatrów pałacowych), Sala Kolumnowa (1783–1785), Chińskie Pokoje, Galeria Rzeźb po 1791 roku i Wielka Jadalnia (1802–1805). Księżna zniwelowała część fortyfikacji, zamieniając je na ogrody, i wzniosła m.in. Oranżerię (1802) oraz Zameczek Romantyczny (1800).

Ordynacja Potockich

Po śmierci Izabeli w 1816 roku Łańcut odziedziczyli jej wnukowie, Alfred i Artur Potoccy, a w 1830 roku dobra stały się ordynacją z Alfredem Potockim jako pierwszym ordynatem. Na przełomie XIX i XX wieku zamek gruntownie zmodernizowano, a park w dużej mierze otrzymał obecny kształt angielskiego parku krajobrazowego. Powstały wówczas także ujeżdżalnia (1830), stajnie (1898), wozownia (1902) i storczykarnia (1904).

1944 – początek muzeum

W czasie II wojny światowej zamek nie ucierpiał. Przed nadejściem Armii Czerwonej w 1944 roku ostatni ordynat, Alfred Potocki, wyjechał na Zachód, wywożąc znaczną część zbiorów. Zamek przejęło państwo i już we wrześniu 1944 roku udostępniono go zwiedzającym jako muzeum.

Wnętrza i kolekcje

Na tle innych rezydencji magnackich Łańcut wyróżnia się bogactwem zachowanych zbiorów i kompletnym założeniem pałacowo-parkowym. Zwiedzający przechodzą przez Wielką Sień z XVII-wiecznym sklepieniem, Salę Balową z pięcioma kryształowymi żyrandolami, Wielką Jadalnię, Salę Kolumnową, teatr i Galerię Rzeźb. Do najcenniejszych dzieł należą autoportret Sofonisby Anguissoli z 1556 roku oraz rzeźba Antonia Canovy przedstawiająca Henryka Lubomirskiego jako Amora. W zamku zachowała się biblioteka magnacka licząca około 22 tysięcy woluminów, a w powozowni – kolekcja pojazdów konnych.

Wybrane sale

W Wielkiej Sieni, której układ zachował się z XVII wieku, w przęsłach sklepienia umieszczono herby żon kolejnych właścicieli Łańcuta z rodu Potockich. Sala Balowa, największe wnętrze zamku, ma ściany pokryte polerowanym stiukiem w ciepłym, pomarańczowożółtym kolorze. Sala Kolumnowa powstała na miejscu dawnego pokoju bilardowego, a jej ściany pokrywa haftowana chińska tkanina jedwabna. Galeria Rzeźb, zajmująca całe skrzydło południowe, dzięki iluzjonistycznej polichromii przypomina romantyczną ruinę zamienioną w altanę; mieściła kolekcję sztuki starożytnej, od 1951 roku przechowywaną w depozycie Muzeum Narodowego w Warszawie. Ściany salonu w Chińskich Pokojach zdobią malowidła wzorowane na odkryciach z Herkulanum.

Park

Zamek otacza 36-hektarowy park krajobrazowy, podzielony na park wewnętrzny w obrębie fosy, z Ogrodem Włoskim, Ogrodem Różanym i glorietą, oraz park zewnętrzny na wschód od zamku. Wśród zabytkowych budynków parkowych są Oranżeria, Zameczek Romantyczny, ujeżdżalnia, stajnie i wozownia oraz storczykarnia.

Ciekawostki

Zamek był planem filmowym – kręcono tu sceny do „Hrabiny Cosel” (1968) i „Trędowatej” (1976). Od 1960 roku w zamku odbywa się majowy festiwal muzyczny, kontynuujący tradycje muzyczne zapoczątkowane przez księżną marszałkową, a w 1996 roku gościł spotkanie prezydentów państw Europy Środkowej.

Zamek dziś

Muzeum – Zamek w Łańcucie udostępnia zwiedzającym parter i pierwsze piętro zamku, stajnie i wozownię, a za osobnymi biletami także wnętrza drugiego piętra, łaźnie zamkowe, storczykarnię, ekspozycję sztuki cerkiewnej i wystawę historii miasta. Do muzeum należy również zabytkowa synagoga w Łańcucie.