Budowa Zamku Arcybiskupów Gnieźnieńskich w Uniejowie sięga drugiej połowy XIV wieku, kiedy to w latach 1360–1365 arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki podjął decyzję o wzniesieniu monumentalnej warowni murowanej. Powstanie zamku było odpowiedzią na tragiczne wydarzenia z początku XIV wieku — w 1331 roku Krzyżacy doszczętnie zniszczyli wcześniejszą, drewnianą fortalicję stojącą na wzgórzu w Uniejowie. Było to bolesne doświadczenie zarówno z punktu widzenia obronności, jak i prestiżu kościelnego. Arcybiskup Skotnicki postanowił więc wybudować nowy zamek, który miał pełnić rolę silnej twierdzy, zabezpieczającej wschodnią granicę państwa polskiego przed ekspansją Zakonu Krzyżackiego.
Zamek w Uniejowie od początku miał charakter wielofunkcyjny — łączył w sobie cechy warowni obronnej, siedziby administracyjnej i rezydencji arcybiskupiej. W jego wnętrzach przechowywano skarby biskupie, dokumenty, a także broń i zapasy żywności. Był miejscem zjazdów duchowieństwa, synodów oraz obrad ważnych gremiów kościelnych, dzięki czemu stał się centrum życia religijnego i politycznego regionu. W średniowieczu pełnił także funkcję strategicznej fortyfikacji, wzmocnionej murem obronnym i basztami, które dawały przewagę nad potencjalnym napastnikiem.
W XVI wieku zamek przeszedł istotne zmiany w swojej formie i funkcji. Po pożarze w 1525 roku, którego skutki mocno uszkodziły pierwotną konstrukcję, starosta Stanisław z Gomolina zainicjował gruntowną renesansową przebudowę. Dzięki temu zamek przestał być jedynie surową warownią i zyskał cechy rezydencji reprezentacyjnej. Wprowadzono wtedy nowe elementy architektoniczne — ozdobne krużganki, attyki i detale kamieniarskie, które nadały obiektowi elegancki charakter, zgodny z duchem epoki renesansu. W tym czasie zamek w Uniejowie stał się symbolem potęgi i statusu arcybiskupów gnieźnieńskich, będąc jednym z ważniejszych ośrodków kościelnych w Polsce.
W XVIII wieku zamek nadal odgrywał ważną rolę, choć jego znaczenie militarne malało. Biskup Krzysztof Antoni Szembek przeprowadził wtedy drobne prace remontowe, mające na celu poprawę funkcjonalności obiektu. Prace te objęły odnowienie murów, naprawę uszkodzonych elementów oraz wzmocnienie struktur obronnych, które nadal pełniły rolę zabezpieczenia siedziby biskupiej.
W XIX wieku zamek przeszedł kolejne przekształcenia, które miały związek z przemianami politycznymi i społecznymi. W 1836 roku car Mikołaj I nadał mu tytuł hrabiowski, co było wyróżnieniem podkreślającym znaczenie zamku w ówczesnym systemie administracyjnym. W 1848 roku właścicielem zamku został Aleksander Toll z Estonii, który przeprowadził szeroko zakrojoną przebudowę w stylu klasycystycznym z elementami romantycznymi. W ramach tych prac zamek zyskał nowoczesne formy architektoniczne — zmieniono układ pomieszczeń, odświeżono elewacje i wprowadzono detale dekoracyjne, które nadawały mu romantyczny charakter. Rodzina Tollów władała zamkiem aż do końca I wojny światowej, dbając o jego konserwację i funkcjonalność.
Po I wojnie światowej zamek przeszedł przez burzliwe okresy — w okresie międzywojennym zmieniał właścicieli, a po II wojnie światowej jego losy związane były z licznymi przemianami. Obiekt pełnił różne funkcje: od hotelu, przez szkołę, po siedzibę administracji. W latach 1957–1967 przeprowadzono gruntowne prace restauratorskie, które miały na celu przywrócenie zamkowi jego historycznego charakteru, zachowanie średniowiecznych murów oraz zabezpieczenie konstrukcji przed dalszą degradacją.
W 1995 roku zamek został przekazany w zarządzanie Radzie Naczelnej Zrzeszenia Studentów Polskich, stając się ośrodkiem konferencyjno-szkoleniowym. Był to kolejny etap w jego życiu — miejsce spotkań, warsztatów i wydarzeń kulturalnych. Współcześnie właścicielem zamku jest kompleks Termy Uniejów, który wykorzystał jego potencjał historyczny, łącząc go z ofertą turystyczną i rekreacyjną. Obecnie zamek funkcjonuje jako luksusowy hotel, w którym goście mogą nie tylko poczuć atmosferę średniowiecznej fortecy, ale także korzystać z nowoczesnych udogodnień. To miejsce, w którym historia spotyka się z współczesnością, a każdy kamień murów opowiada wielowiekową opowieść o potędze, wierze i sztuce budowania.
Architektura Zamku
Zamek w Uniejowie został wzniesiony na planie czworoboku z rozległym, prostokątnym dziedzińcem wewnętrznym, który pełnił funkcję centralnego miejsca życia zamku i stanowił serce obronnej twierdzy. Jego układ przestrzenny jest przykładem typowej średniowiecznej architektury obronnej, jednak z biegiem wieków zyskał wiele cech reprezentacyjnych dzięki kolejnym przebudowom. Charakterystycznym elementem zamku jest potężna wieża stołp, okrągła baszta o wysokości około 25 metrów, która pełniła zarówno funkcję obronną, jak i reprezentacyjną, dominując nad panoramą miasta i stanowiąc symbol władzy.
Poza wieżą stołp zamek wyposażony był w dwie czworoboczne wieże mieszkalne, połączone skrzydłami mieszkalnymi, które tworzyły zwartą i spójną bryłę architektoniczną. Wieże te były wyposażone w pomieszczenia mieszkalne, kaplice oraz sale reprezentacyjne, a ich konstrukcja pozwalała na skuteczną obronę.
Do zamku prowadził most zwodzony, który pełnił zarówno funkcję obronną, umożliwiając odcięcie dostępu w przypadku ataku, jak i funkcję dekoracyjną — był jednym z pierwszych elementów, które witały gości. Most ten prowadził przez suchą fosę lub rów obronny, co dodatkowo podkreślało średniowieczny charakter obiektu.
Ważnym akcentem architektonicznym są także herby arcybiskupów, które zdobią portal wejściowy i ściany dziedzińca. Nad wejściem znajdują się herby Wąż i Pomian, a na murze dziedzińca herb Jelita, symbolizujące dawnych właścicieli i ich historyczne znaczenie.
Architektura zamku w Uniejowie jest wynikiem wielowiekowych przekształceń, dzięki którym obiekt łączy cechy gotyku, renesansu i klasycyzmu. Gotyckie fundamenty i mury obronne zachowały średniowieczny charakter, podczas gdy renesansowe elementy, wprowadzone w XVI wieku, dodały budowli elegancji i funkcjonalności. Przebudowy z XIX wieku w stylu klasycystycznym nadały zamkowi romantyczny charakter, czyniąc z niego nie tylko twierdzę, ale i reprezentacyjną rezydencję o wysokich walorach estetycznych.
Całość tworzy harmonijną kompozycję architektoniczną, która stanowi unikatowy przykład połączenia funkcji obronnych i reprezentacyjnych, będąc jednocześnie świadectwem bogatej historii i zmieniających się potrzeb jego mieszkańców. Dziś zamek jest nie tylko zabytkiem historycznym, ale również istotnym elementem kulturowym i turystycznym regionu, przyciągającym zwiedzających swoją wyjątkową architekturą oraz opowieściami z przeszłości.
Zamek od dawna fascynował artystów i podróżników. Już w XIX wieku, w epoce romantyzmu, jego ruiny przyciągały uwagę jako symbol dawnej świetności i przemijania. To właśnie wtedy pojawiły się słynne litografie autorstwa Adama Gorczyńskiego i Macieja Bogusza-Stęczyńskiego, które ukazywały Czchów jako miejsce pełne melancholii, dzikiej urody i przesiąknięte historią. Ich prace nie tylko uwieczniły zamek w artystycznym kanonie Polski, ale również przyczyniły się do jego rozpoznawalności wśród miłośników sztuki i krajoznawców.
Nie bez znaczenia jest także położenie geograficzne zamku. Znajduje się on w punkcie, gdzie krzyżują się trzy ważne i symboliczne ścieżki historyczne. Pierwsza z nich to średniowieczny trakt handlowy, który prowadził z Krakowa przez dolinę Dunajca w stronę Węgier i stanowił jeden z głównych szlaków kupieckich w tej części Europy. Druga to droga nowożytna, związana z okresem rozbiorowym i późniejszymi działaniami administracyjnymi Austriaków. Trzecia natomiast wiąże się z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku – są tu bowiem widoczne pozostałości z okresu II wojny światowej, w tym m.in. okopy i umocnienia typu „Kochbunker”, stanowiące fragment niemieckiego systemu obronnego.
Obecność tych warstw historycznych w jednym miejscu sprawia, że Czchów to nie tylko punkt na mapie turystycznej, ale również przestrzeń pamięci, gdzie splatają się dzieje średniowiecza, nowożytności i czasów współczesnych. Zamek, choć niewielki, opowiada historię znacznie szerszą niż tylko swoją własną – staje się świadkiem losów całego regionu i jego mieszkańców na przestrzeni wieków.
Zamek Dziś
Obecnie Zamek Arcybiskupów Gnieźnieńskich w Uniejowie pełni funkcję nowoczesnego hotelu oraz centrum konferencyjnego, będąc ważnym elementem kompleksu Term Uniejów, który łączy walory historyczne z nowoczesną infrastrukturą turystyczną i rekreacyjną. Zamek oferuje swoim gościom nie tylko komfortowe noclegi w elegancko urządzonych wnętrzach utrzymanych w stylu nawiązującym do historycznej atmosfery obiektu, lecz także możliwość organizowania spotkań biznesowych, szkoleń, bankietów oraz wydarzeń kulturalnych w wyjątkowej scenerii średniowiecznej warowni.
Goście mogą korzystać z wielu atrakcji, które przygotowano w zamku i jego otoczeniu. Zwiedzanie zamku to nie tylko podróż w czasie, ale również okazja do odkrywania fascynujących elementów architektonicznych oraz poznania bogatej historii miejsca. Jednym z najważniejszych punktów zwiedzania jest wejście na wieżę stołp, skąd rozciąga się imponująca panorama na malownicze okolice Uniejowa, w tym dolinę rzeki Warty oraz zabytkowe zabudowania miasta.
Otoczenie zamku zostało starannie zagospodarowane — prowadzi do niego charakterystyczny most zwodzony, który jest nie tylko funkcjonalnym elementem obronnym, ale także jedną z największych atrakcji wizualnych zamku. Całość otacza zadbany park, który zachęca do spacerów i odpoczynku w cieniu zieleni. W sezonie odbywają się tutaj liczne wydarzenia kulturalne, festyny historyczne oraz warsztaty tematyczne, dzięki którym zamek żyje nie tylko historią, ale i współczesnym życiem kulturalnym regionu.
Zamek w Uniejowie stał się ważnym punktem na mapie turystycznej Polski, przyciągającym zarówno miłośników historii, jak i osoby poszukujące wyjątkowych miejsc na wypoczynek lub organizację wydarzeń. Dzięki harmonijnemu połączeniu historycznej zabudowy z nowoczesnymi udogodnieniami, zamek stanowi doskonały przykład, jak zabytkowe obiekty mogą pełnić funkcje użytkowe, zachowując jednocześnie swój historyczny charakter i znaczenie kulturowe.
