Pierwsze wzmianki o Bierzgłowie pochodzą z 1242 roku, kiedy to Krzyżacy zdobyli pruski gród należący do rycerza Pipina, co zapoczątkowało nowy rozdział w dziejach tej strategicznej warowni. W miejscu zniszczonych drewnianych fortyfikacji, które padły ofiarą najazdu Litwinów w 1263 roku, rozpoczęto budowę murowanego zamku, mającego służyć jako punkt obronny oraz centrum administracyjne w regionie. Prace budowlane trwały od około 1270 do 1305 roku, a pierwszym komturem warowni został Arnold Kropf, który pełnił tę funkcję w latach 1270–1276. Pod jego kierunkiem zamek rozwinął się w potężny kompleks obronny, wyposażony w solidne mury, wieże strażnicze i fosy, co czyniło go jednym z najważniejszych punktów na mapie militarnej Ziemi Chełmińskiej.
W XIV wieku zamek Bierzgłowski stał się siedzibą komturii bierzgłowskiej — jednej z licznych administracyjnych jednostek państwa zakonnego, pełniącej rolę zarówno wojskową, jak i gospodarczą. Komturia kontrolowała szeroki obszar, zarządzając dobrami ziemskimi oraz nadzorując bezpieczeństwo regionu. Zamek w tym okresie nie tylko służył celom militarnym, ale również pełnił funkcję centrum życia politycznego i gospodarczego, będąc miejscem spotkań oraz miejscem przechowywania dokumentów i skarbów Zakonu.
W 1415 roku, w wyniku reorganizacji struktur Zakonu Krzyżackiego, komturia bierzgłowska została zlikwidowana, a zamek przeszedł pod zarząd komturii toruńskiej, co oznaczało zmianę roli obiektu — od siedziby samodzielnej komturii do ważnego punktu podporządkowanego większemu ośrodkowi administracyjnemu. W drugiej połowie XV wieku zamek znalazł się w centrum wydarzeń związanych z wojną trzynastoletnią (1454–1466), konfliktem zbrojnym pomiędzy Związkiem Pruskim a Państwem Krzyżackim. W 1454 roku zamek został zdobyty przez Związek Pruski, a następnie częściowo zburzony na rozkaz króla Kazimierza Jagiellończyka, co miało uniemożliwić jego ponowne wykorzystanie jako fortyfikacji przez wroga.
Po zakończeniu wojen, zamek utracił swoje pierwotne znaczenie militarne i stopniowo popadał w zapomnienie. Po 1520 roku przeszedł w ręce rady miejskiej Torunia, która wykorzystywała go w ograniczonym zakresie, często jedynie jako magazyn lub miejsce składowania dóbr. W ciągu kolejnych stuleci zamek ulegał dalszej degradacji, a jego mury były rozbierane lub wykorzystywane jako źródło materiałów budowlanych.
Od 1840 roku zamek znajdował się w rękach prywatnych, a jego stan techniczny stopniowo pogarszał się z powodu braku regularnych prac konserwacyjnych. W 1930 roku został wykupiony przez rząd pruski, który podjął działania mające na celu częściową rekonstrukcję i zabezpieczenie zabytku, doceniając jego wartość historyczną i kulturową. Niestety działania te zostały przerwane przez wybuch II wojny światowej, a obiekt ponownie ucierpiał w wyniku działań wojennych i zaniedbań powojennych.
Po II wojnie światowej zamek przeszedł w ręce Kościoła katolickiego, który podjął się jego odbudowy oraz adaptacji na potrzeby działalności kulturalnej i edukacyjnej. Dziś zamek Bierzgłowski jest świadectwem wieków burzliwej historii, będąc nie tylko cennym zabytkiem architektury obronnej, ale także miejscem, gdzie historia splata się z życiem współczesnym. Jego mury pamiętają zarówno czasy świetności Zakonu Krzyżackiego, jak i dramatyczne momenty konfliktów oraz przemian politycznych. Historia zamku Bierzgłowskiego to nie tylko kronika średniowiecznych bitew, ale również opowieść o przetrwaniu, adaptacji i ciągłym poszukiwaniu nowej roli w zmieniającym się świecie.
Architektura Zamku
Zamek Bierzgłowski jest doskonałym przykładem gotyckiej warowni obronnej, wzniesionej głównie z czerwonej cegły oraz kamienia polnego, co stanowiło typowy materiał budowlany w średniowiecznej architekturze Zakonu Krzyżackiego. Jego projekt odzwierciedla przemyślane założenia fortyfikacyjne charakterystyczne dla XIII i XIV wieku, będące połączeniem funkcji militarnych z reprezentacyjnymi. Warownia składa się z dwóch zasadniczych części — zamku górnego oraz przedzamcza, które oddzielone były szeroką fosą, pełniącą rolę pierwszej linii obrony. Układ ten pozwalał skutecznie kontrolować dostęp do wnętrza obiektu oraz wzmacniał jego odporność na ataki wroga.
Zamek górny obejmuje centralny dziedziniec otoczony potężnymi murami obronnymi, w których wkomponowano wieże strażnicze oraz baszty. W obrębie zamku znajdowały się mieszkania komtura, będące jednocześnie miejscem jego pracy i rezydencją, kaplica — pełniąca funkcję duchowego centrum warowni, refektarz, czyli sala jadalna dla braci zakonnych, oraz budynki gospodarcze, w tym spichlerze, kuźnie i stajnie. Wszystkie te elementy tworzyły kompleks samowystarczalny, zdolny funkcjonować nawet podczas długotrwałych oblężeń.
Przedzamcze, chronione potężnym murem oraz fosą, pełniło funkcje pomocnicze — mieściło magazyny, warsztaty oraz zabudowania dla załogi. Było miejscem pierwszego kontaktu z oblegającym wrogiem, dlatego jego konstrukcja była wzmocniona dodatkowymi wieżami i bramami obronnymi. Szczególnym elementem obronnym zamku był system baszt i krenelaży, umożliwiający skuteczną obronę murów oraz obserwację okolicy.
W 1411 roku zamek uległ częściowemu zniszczeniu w wyniku walk polsko-krzyżackich, podczas których szczególnie ucierpiało przedzamcze, które spłonęło niemal doszczętnie. Uszkodzenia te wymagały znacznych prac odbudowawczych, które wpłynęły na jego późniejszy wygląd i funkcje obronne.
W XVI wieku zamek przeszedł gruntowną przebudowę w stylu renesansowym, co wiązało się z dostosowaniem jego wnętrz do nowych standardów rezydencjonalnych i reprezentacyjnych. Zmieniono układ pomieszczeń, wprowadzono większe okna oraz elementy dekoracyjne typowe dla renesansu, takie jak zdobione portale, szczyty i ornamenty architektoniczne. Zamek zyskał wówczas bardziej komfortowy charakter, co świadczy o przejściu od funkcji wyłącznie obronnych do roli siedziby administracyjnej i reprezentacyjnej.
W XIX wieku, pod wpływem mody na neogotyk, zamek poddano kolejnym modernizacjom. Wprowadzono elementy dekoracyjne charakterystyczne dla tego stylu — ostrołukowe okna, ornamenty z cegły, sterczyny oraz ozdobne krenelaże. Prace te nadały budowli obecny wygląd, będący unikalnym połączeniem gotyckiej surowości z renesansową elegancją i neogotyckim romantyzmem.
Dzięki wielowiekowym przemianom zamek Bierzgłowski zachował niezwykłą wartość architektoniczną, będąc unikalnym świadectwem ewolucji stylów budowlanych i obronnych w historii Polski. Jego obecny kształt to efekt nawarstwienia stylów, technik budowlanych oraz funkcji, jakie pełnił na przestrzeni wieków — od potężnej warowni rycerskiej, przez renesansową rezydencję, aż po romantyczny zabytek neogotycki. Dzięki temu zamek nie tylko zachwyca swoją formą, ale stanowi również cenne źródło wiedzy o historii architektury obronnej i zamkowej w Polsce.
