Zamek Działdowo

Zamek w Działdowie to krzyżacka warownia wzniesiona na dawnej granicy państwa zakonnego z Mazowszem. Przez stulecia była siedzibą wójtów zakonnych, a później starostów Prus Książęcych, wielokrotnie przechodziła z rąk do rąk i niemal popadła w ruinę. Dziś w odrestaurowanym gotyckim Domu Dużym działa Muzeum Pogranicza w Działdowie, a w odbudowanym skrzydle zachodnim – Urząd Miasta.

Geneza zamku

Ziemie wokół Działdowa znalazły się w rękach zakonu krzyżackiego na przełomie XIII i XIV wieku. Prace nad umocnieniem tego miejsca miały ruszyć w 1306 roku, jednak pierwszą fortyfikacją była zapewne niewielka strażnica. Po ustaleniu w 1343 roku granicy z Mazowszem zamek po raz pierwszy pojawia się w źródłach, a w 1344 roku obok niego lokowano miasto. Murowaną warownię budowano etapami – najpierw powstał Dom Duży, a w kolejnych dekadach mury obwodowe i brama. Prace prowadzono mniej więcej do 1391 roku.

Położenie było starannie wybrane: z trzech stron zamek chroniły mokradła, z czwartej rzeka. Warownię otaczał mur i fosa.

Siedziba wójtów na pograniczu

Graniczne położenie szybko dało o sobie znać. W 1376 roku Działdowo zniszczyli Litwini księcia Kiejstuta, a zamek został częściowo spalony. W 1383 roku utworzono tu urząd wójta – pierwszym wójtem był Hensel von Lichtenstein. Wraz z większą załogą rozbudowano zamek o kolejne skrzydła mieszkalne. Warownia była też miejscem rozmów z książętami mazowieckimi – w 1389 roku zawarto tu porozumienie z księciem Januszem I.

W czasie wielkiej wojny w 1410 roku wojska Władysława Jagiełły zajęły zamek bez walki, a król przekazał go Siemowitowi IV. Krzyżacy szybko go odzyskali. Polacy zajmowali Działdowo ponownie w 1414 i 1422 roku, a w czasie wojny trzynastoletniej zamek kilkakrotnie zmieniał właściciela. Na mocy II pokoju toruńskiego (1466) pozostał w granicach państwa zakonnego.

Od wojny pruskiej do potopu

Podczas wojny z lat 1519–1521, w 1520 roku, po dziewięciotygodniowym oblężeniu zamek zdobyły i zniszczyły wojska króla Zygmunta Starego. Później przekazano go Piotrowi Kryskiemu. Po sekularyzacji zakonu i hołdzie pruskim w 1525 roku Działdowo znalazło się w Prusach Książęcych – lennie Korony – a zamek stał się siedzibą starosty książęcego i stracił znaczenie militarne na rzecz administracyjnego.

W XVI wieku przeprowadzono liczne remonty: naprawiano most zwodzony i dachy, około 1552 roku ukończono wodociąg, w 1567 roku podwyższono wieżę, a pod koniec lat 70. przebudowano szczyty Domu Dużego, nadając budowli cechy renesansowe. W latach 1636–1677 zamek i starostwo były zastawione, a zastawnik nie inwestował w budynki. Ostatni raz zamek pełnił funkcję rezydencji w 1656 roku, gdy podczas potopu szwedzki król Karol X Gustaw przyjmował tu posłów obcych państw.

Upadek i ratunek

W XVIII wieku zamek popadał w ruinę, a część zabudowań rozebrano – cegłę wykorzystano m.in. przy odbudowie miasta i budowie ratusza. Dom Duży ocalał dzięki gminie ewangelickiej, która urządziła w nim swoją świątynię. Kolejne zniszczenia przyniosła okupacja napoleońska w 1806 roku, w połowie XIX wieku rozebrano kolejne części założenia, a w 1868 roku zamek strawił pożar. Pierwsze prace zabezpieczające przeprowadzono w latach 1910–1911. Obie wojny światowe przyniosły nowe uszkodzenia.

Architektura

Zamek miał regularny plan z dziedzińcem o boku około 46 metrów. Najcenniejszą zachowaną częścią jest gotycki Dom Duży z początku XIV wieku. Na jego piętrze mieszczą się dwa reprezentacyjne, trzyprzęsłowe wnętrza – kaplica i refektarz – nakryte sklepieniami gwiaździstymi wspartymi na rzeźbionych wspornikach i maskach. Przy wjeździe stały dwie wieże. W piwnicach odbudowanego skrzydła zachodniego zachował się loch więzienny.

Badania archeologiczne z lat 1981–1989 przyniosły około 300 tysięcy zabytków ruchomych, w większości z czasów średniowiecza i nowożytności, które pozwoliły lepiej poznać dzieje warowni.

Zamek dziś

Skrzydło zachodnie i dziedziniec odbudowano na zachowanych piwnicach – dziś mieści się tam Urząd Miasta. Gotycki Dom Duży gruntownie wyremontowano i w 2018 roku otwarto w nim siedzibę Muzeum Pogranicza. Główną wystawą stałą jest ekspozycja „Działdowo – miasto i ludzie dawnego pogranicza”, prowadząca przez dzieje miasta i okolicy od najdawniejszych czasów po XX wiek. Zwiedzający mogą wejść do kaplicy i refektarza, które można też zarezerwować na wydarzenia.

W bezpośrednim sąsiedztwie zamku znajdują się parkingi, a stąd blisko na rynek i do ratusza. Wizyta w zamku to dobry początek poznawania miasta, którego dzieje od samego początku splatały się z losami krzyżackiej warowni na granicy z Mazowszem.