Zamek Kapituły Warmińskiej w Olsztynie to najstarsza budowla miasta i jeden z najcenniejszych zabytków gotyckiej architektury obronnej Warmii. Wzniesiony w połowie XIV wieku w zakolu Łyny, przez ponad czterysta lat należał do kapituły warmińskiej, a jego najsławniejszym mieszkańcem był Mikołaj Kopernik. Od 1945 roku jest siedzibą Muzeum Warmii i Mazur.
Geneza
Murowany zamek zaczęto wznosić około 1345 roku. Prace prowadzono etapami, a w 1353 roku, gdy Olsztyn otrzymał prawa miejskie, w akcie lokacyjnym wymieniono już zamek wraz z przedzamczem, młynem i rowem młyńskim. Warownia stanęła na naturalnie obronnym wzniesieniu w zakolu rzeki. Miasto rozwinęło się po jej południowo-wschodniej stronie, a od miasta oddzielała ją fosa zasilana wodami Łyny.
Najstarszą częścią zamku jest północne skrzydło mieszkalne, ukończone prawdopodobnie około 1373 roku, oraz mur obwodowy z bramą. Właścicielem warowni była kapituła warmińska, która wraz z biskupem do 1454 roku pozostawała pod wojskową opieką zakonu krzyżackiego.
Wojny polsko-krzyżackie
Z tego powodu zamek odegrał rolę w wojnach polsko-krzyżackich. W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, poddał się bez walki, a jesienią wrócił do kapituły. W 1414 roku, w czasie wojny głodowej, wojska polskie zdobyły go po kilkudniowym oblężeniu. W czasie wojny trzynastoletniej (1454–1466) warownia kilkakrotnie przechodziła z rąk do rąk. Po pokoju toruńskim w 1466 roku Warmia znalazła się pod zwierzchnictwem Królestwa Polskiego.
Mikołaj Kopernik na zamku
Kapituła powierzała zarząd swoich dóbr wybieranemu spośród kanoników administratorowi. W latach 1516–1521, z krótką przerwą, funkcję tę pełnił Mikołaj Kopernik. Przygotował obronę Olsztyna przed wojskami krzyżackimi w czasie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej – w 1521 roku napastnicy po jednym nieudanym szturmie odstąpili od miasta.
Na ścianie krużganka zachowała się tablica astronomiczna wykonana przez Kopernika. Służyła do obserwacji Słońca i jest jedynym zachowanym do dziś instrumentem astronomicznym jego autorstwa. W XVI wieku na zamku bywali także biskupi warmińscy i pisarze – Jan Dantyszek i Marcin Kromer, który w 1580 roku poświęcił zamkową kaplicę św. Anny.
Architektura
Zamek zbudowano z cegły na kamiennej podmurówce, na planie czworoboku. Skrzydło północne mieściło na piętrze kaplicę, refektarz oraz mieszkanie administratora z kancelarią. Wyższe kondygnacje pełniły funkcje magazynowe i obronne, a towary wciągano szybem wykonanym w grubości ściany. Od zewnątrz skrzydło zdobiły dwa szczyty sterczynowe. Na początku XVI wieku refektarz i komnata administratora otrzymały sklepienia kryształowe.
Skrzydło południowe, budowane do około 1429 roku, otrzymało od zewnątrz nadwieszoną drewnianą hurdycję – ganek obronny o konstrukcji szkieletowej. Zachowane w obu skrzydłach więźby dachowe pochodzą z około 1373 i 1429 roku. W zachodnim narożniku stoi wieża, która na początku XVI wieku otrzymała cylindryczną nadbudowę na czworobocznej podstawie i osiągnęła około 40 metrów wysokości. Zamek otoczono drugim pierścieniem niższych murów z basztami i połączono z obwarowaniami miasta.
Czasy nowożytne
Z czasem gotyckie skrzydła straciły znaczenie militarne i okazały się niewygodne do mieszkania. W 1758 roku od strony miasta zbudowano barokowe skrzydło pałacowe i wytyczono dojazd, likwidując przy tym część murów. W 1779 roku zatrzymał się tu biskup warmiński Ignacy Krasicki. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Warmię wcielono do Prus, a zamek przeszedł na własność państwa pruskiego. W 1821 roku wieża straciła w czasie burzy hełm, a w 1845 roku most nad fosą zastąpiono groblą i osuszono fosę.
XX wiek
W latach 1901–1911 zamek był siedzibą prezydenta nowo utworzonej rejencji olsztyńskiej, co wiązało się z gruntownym remontem i przebudową części wnętrz. W 1921 roku urządzono w nim regionalne muzeum, a w 1926 roku wieża po ponad stu latach znów otrzymała hełm. Zamek przetrwał II wojnę światową bez większych zniszczeń i w 1945 roku stał się siedzibą Muzeum Mazurskiego, dzisiejszego Muzeum Warmii i Mazur.
Otoczenie zamku
Fosę od strony miasta dzieli grobla. W jednej jej części działa Amfiteatr im. Czesława Niemena, a przy wejściu na groblę stoi ławeczka z Kopernikiem z 2003 roku. Na dziedzińcu ustawiono dawne kamienne figury zwane babami pruskimi oraz kamień graniczny z okresu plebiscytu. Wokół zamku rozciąga się park Podzamcze nad Łyną.
Zamek dziś
Od 14 września 2026 roku zamek i mieszczące się w nim Muzeum Warmii i Mazur są zamknięte dla zwiedzających na trzy lata z powodu remontu finansowanego ze środków programu FEnIKS. W tym czasie muzeum zaprasza do swoich pozostałych oddziałów, m.in. Muzeum Przyrody i Muzeum „Dom Gazety Olsztyńskiej” w Olsztynie, Zamku Biskupiego w Lidzbarku Warmińskim, Muzeum Prus Górnych w Morągu, Muzeum Mazurskiego w Szczytnie i Muzeum w Mrągowie. Z zewnątrz zamek i jego otoczenie można oglądać podczas spaceru po Starym Mieście i parku Podzamcze.
