Schloss Baranów Sandomierski

Zamek w Baranowie Sandomierskim to jedna z najwspanialszych rezydencji późnego renesansu w Polsce. Ze względu na arkadowy dziedziniec i bogactwo dekoracji już pod koniec XIX wieku porównano go z Wawelem i od tego czasu nazywany jest „Małym Wawelem” lub „Perłą Renesansu”. Siedzibę rodu Leszczyńskich herbu Wieniawa wzniesiono w latach 1591–1606, a jej projekt przypisuje się Santi Gucciemu, nadwornemu architektowi królewskiemu. Zamek stoi na Nizinie Nadwiślańskiej, w otoczeniu 14-hektarowego parku.

Genesis

Zanim powstał renesansowy zamek, w tym miejscu stał rycerski dwór obronny. Jan Długosz odnotował, że w XV wieku należał on do rodziny Baranowskich herbu Grzymała. Pod koniec tego stulecia dobra przeszły w ręce Kurozwęckich herbu Poraj, a następnie wielkopolskiego rodu Górków. W 1568 roku Stanisław Górka sprzedał Baranów Rafałowi Leszczyńskiemu, który wzniósł renesansowy dwór na planie prostokąta – dziś jest to zachodnia część zamku.

Czasy Leszczyńskich

Właściwą rezydencję zbudował syn Rafała, Andrzej Leszczyński, wojewoda brzeskokujawski. Rozbudował dwór w czworoboczny zamek z dziedzińcem otoczonym krużgankami i założył tu bibliotekę. Około 1620 roku murowaną budowlę otoczono ziemnymi fortyfikacjami bastionowymi, które się nie zachowały. Ostatnim właścicielem z tego rodu był Rafał Leszczyński, ojciec przyszłego króla Polski Stanisława Leszczyńskiego.

Die nachfolgenden Eigentümer

W latach 1677–1682 zamek należał do Dymitra Jerzego Wiśniowieckiego, a od 1683 do 1720 roku do księcia Józefa Karola Lubomirskiego. To za Lubomirskiego, pod koniec XVII wieku, do zewnętrznej strony skrzydła zachodniego dobudowano barokową galerię zdobioną stiukami, przypisywaną Tylmanowi z Gameren. Później Baranów należał kolejno do Pawła Sanguszki, Jacka Małachowskiego, Józefa Potockiego i Krasickich. Krasiccy przeprowadzili prace adaptacyjne, przez które zamek częściowo utracił charakter fortyfikacji, a zarazem powiększyli bibliotekę i zgromadzili tu wiele dzieł sztuki.

W 1849 roku zamek spłonął, a Krasiccy nie byli w stanie pokryć kosztów odbudowy. W 1867 roku zrujnowaną budowlę kupił Feliks Dolański herbu Korab. Po kolejnym pożarze w 1898 roku odbudowę powierzono Tadeuszowi Stryjeńskiemu. To wtedy kaplica zamkowa otrzymała wystrój w duchu krakowskiej secesji – witraże zaprojektował Józef Mehoffer, a obraz ołtarzowy „Matka Boska Niepokalana” namalował Jacek Malczewski. Syn Feliksa, Stanisław Karol Dolański, przeprowadził melioracje okolicy i założył wokół zamku park.

Das 20. Jahrhundert

Podczas I wojny światowej w zamku mieścił się sztab jednej z armii rosyjskich. Ostatni właściciel, Roman Dolański, stracił majątek w wyniku reformy rolnej w 1945 roku. W czasie II wojny światowej zamkiem zarządzał niemiecki zarząd powierniczy, a w 1944 roku Wehrmacht urządził w nim magazyn sprzętu wojskowego. Lata wojny i pierwsze lata powojenne przyniosły dewastację wnętrz; zamek służył potem m.in. jako magazyn zboża i nawozów.

W latach 1959–1968 budowlę odrestaurowano pod kierunkiem prof. Alfreda Majewskiego. W 1968 roku przekazano ją Kopalniom i Zakładom Przetwórczym Siarki „Siarkopol” w Tarnobrzegu, które utworzyły tu muzeum. Od 1997 roku właścicielem zamku jest Agencja Rozwoju Przemysłu S.A.

Architektur

Zamek reprezentuje typ palazzo in fortezza – pałacu w formie warowni. Zbudowano go na planie prostokąta z okrągłymi basztami w narożach. Dziedziniec, z trzech stron otoczony dwukondygnacyjnymi arkadowymi krużgankami ze sklepieniami krzyżowymi, leży na podwyższeniu, co tłumaczy się częstymi wylewami rzek. Od południa zamyka go ściana parawanowa. Kolumny krużganków zdobią maszkarony, a na dziedziniec z pierwszego piętra prowadzą charakterystyczne schody wachlarzowe. Na elewacji frontowej znajduje się attyka, a w zamku zachowało się wiele polichromii herbowych. Do najcenniejszych wnętrz należą Galeria Tylmanowska i secesyjna kaplica; uwagę zwraca też baszta Falconiego ze złotymi zdobieniami.

Interessante Fakten

Sławomir Odrzywolski, który pod koniec XIX wieku jako pierwszy dokonał pomiarów zamku, napisał, że może on stanąć obok Wawelu, nie ustępując mu bogactwem dekoracji dziedzińca – stąd przydomek „Mały Wawel”. Gerard Ciołek wykazał z kolei, że proporcje krużganków oparto na zasadzie złotego podziału. Wnętrza i dziedziniec zagrały w serialu „Czarne chmury” oraz w filmach „Barbara Radziwiłłówna” i „Klejnot wolnego sumienia”.

Das Schloss heute

Zamek i park tworzą Zespół Zamkowo-Parkowy prowadzony przez ARP. Wnętrza zwiedza się z przewodnikiem: trasa obejmuje arkadowy dziedziniec, secesyjną kaplicę, historyczne wnętrza i zamkowe przyziemie, gdzie pokazywane są m.in. wystawy czasowe. Na terenie zespołu działa Hotel Zamkowy (część pokoi mieści się w samym zamku) i Restauracja Magnacka, a w parku – z ogrodami w stylu angielskim, francuskim i włoskim oraz pomnikowymi drzewami – zamkowa oranżeria.