Hrad Pułtusk

Zamek w Pułtusku stoi na sztucznie usypanym wzgórzu nad Narwią, u końca jednego z najdłuższych rynków w Polsce. Przez ponad sześćset lat należał do biskupów płockich, którzy władali miastem i okolicą. Od 1989 roku mieści się w nim Dom Polonii Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” – hotel z restauracją i centrum konferencyjnym.

Vznik

Najstarsze ślady osadnictwa odkryte przez archeologów na wzgórzu zamkowym sięgają XIII wieku, a pozostałości grodu zachowały się pod obecnym dziedzińcem. Jeszcze w XIII wieku gród i rozległe ziemie wokół Pułtuska otrzymali biskupi płoccy. Początkowo ich rezydencja była drewniana. W XIV wieku, a może dopiero za biskupa Pawła Giżyckiego (1439–1463), w zachodniej części wzgórza wzniesiono murowany Mały Dom – prostą, podpiwniczoną budowlę na planie prostokąta z czworoboczną kamienną wieżą.

Rozkwit w XVI i XVII wieku

Najważniejsza rozbudowa przypadła na XVI stulecie i nadała rezydencji renesansowy charakter. Na północ od Małego Domu powstał Duży Dom – dwukondygnacyjny, podpiwniczony gmach, który przetrwał do dziś jako skrzydło północno-zachodnie. Za biskupa Piotra Myszkowskiego wokół zamku założono ogrody z drzewami owocowymi i winoroślą. Na początku XVII wieku biskup Marcin Szyszkowski kazał oszkarpować mury, a Henryk Firlej wzniósł arkadowy most przy wjeździe i mur wokół ogrodu. W 1628 roku, za biskupa Stanisława Łubieńskiego, kaplicę zamkową ozdobił polichromiami pułtuski malarz Jan Rostowski.

Potop i odbudowa

W czasie potopu szwedzkiego zamek został niemal całkowicie zrujnowany. Odbudowę podjęto dopiero pod koniec XVII wieku, gdy diecezją kierowali kolejno biskupi z rodu Załuskich. Podniesiono wtedy Duży Dom, na murach Małego Domu zbudowano skrzydło zachodnie z nową kaplicą, a na wschód od bramy stanęło skrzydło północno-wschodnie. Wnętrza zdobiły sztukaterie i holenderskie kafle fajansowe, a w ogrodach powstały pomarańczarnia, figarnia i altana. Później budynek bramny przebudowano w duchu klasycyzmu i dodano parterowe pomieszczenia od strony rzeki – w ten sposób zamek zyskał kształt zbliżony do dzisiejszego.

Czasy napoleońskie i XIX wiek

Po III rozbiorze Pułtusk znalazł się w zaborze pruskim. Miasto przestało należeć do biskupów, ale zamek pozostał w ich rękach. 26 grudnia 1806 roku pod Pułtuskiem francuski V korpus marszałka Lannesa stoczył krwawą bitwę z Rosjanami – starcie upamiętniono na Łuku Triumfalnym w Paryżu. Po bitwie do miasta przybył Napoleon, a w zamku do 1815 roku działał lazaret wojskowy, który zdewastował wnętrza. Biskup Adam Michał Prażmowski odbudował rezydencję w latach 1817–1824; w 1841 roku pożar strawił większość dachów. Biskupi mieszkali tu do 1852 roku, a w 1866 roku władze rosyjskie odebrały im zamek i urządziły w nim szpital wojskowy.

20. století

Po odzyskaniu niepodległości zamek był siedzibą władz powiatowych – aż do 1975 roku. W czasie okupacji urzędowali w nim Niemcy, którzy nadbudowali piętro nad skrzydłem wschodnim. Decyzją rządu z 27 lipca 1974 roku dawna rezydencja biskupia została przeznaczona na Dom Polonii. Przebudowa trwała piętnaście lat, a odnowiony zamek otwarto uroczyście 16 lipca 1989 roku.

Architektura

Dzisiejsza bryła zamku ma kształt niesymetrycznej podkowy złożonej z siedmiu segmentów. Najstarszą zachowaną częścią jest szesnastowieczny Duży Dom; z przebudowy Załuskich pochodzą skrzydła zachodnie i północno-wschodnie. Na wzgórze prowadzi brukowany trakt do bramy ujętej dwiema basztami. Pierwotny, jednotraktowy układ pomieszczeń najlepiej widać w piwnicach Dużego Domu i budynku bramnego. Wnętrza zostały w latach 1974–1989 dostosowane do funkcji hotelowych. Zamek góruje nad Narwią i jej odnogą, która opływa najstarszą część miasta – stąd Pułtusk bywa nazywany „Wenecją Północy”. Rynek, ciągnący się od zamku na północ, zamyka wieża ratuszowa.

Hrad dnes

Zamek jest własnością Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” i działa jako Hotel Zamek Pułtusk Dom Polonii. Mieszczą się w nim pokoje hotelowe, restauracje i kawiarnia, sale konferencyjne i weselne, a wokół rozciąga się teren nad Narwią z amfiteatrem zamkowym, stanicą wodną i placem zabaw. Zamek nie jest muzeum i nie ma stałych godzin zwiedzania – w sprawie oprowadzania warto zapytać w recepcji hotelu.