Hrad Sztum

Zamek w Sztumie to gotycka warownia krzyżacka nad Jeziorem Zajezierskim, wzniesiona pod koniec XIV wieku jako siedziba wójta zakonnego. Przez ponad trzy stulecia był siedzibą polskich starostów, a w czasach pruskich – sądu i więzienia. Od 2018 roku jest oddziałem Muzeum Zamkowego w Malborku.

Vznik

Sztum leżał w państwie zakonu krzyżackiego, na przesmyku między jeziorami, na drodze z Malborka w głąb Prus. Budowę warowni rozpoczęto po 1377 roku. Fundację umocnień wiąże się z księciem austriackim Albrechtem III, który uczestniczył w wyprawie krzyżowej na Litwę u boku wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. Prace trwały od około 1380 roku do początku XV wieku.

Zamek był siedzibą wójta krzyżackiego, a dzięki bliskości Malborka – także częstym miejscem pobytu wielkich mistrzów. Wśród zamków wójtowskich wyróżniał się nietypowym układem: miał bardzo duży dziedziniec i nie posiadał przedzamcza. W jego obrębie stał osobny dom wielkich mistrzów – rezydencja zwierzchnika państwa zakonnego, który przyjeżdżał do Sztumu na odpoczynek, polowania i przyjęcia gości. Przy zamku urządzono zwierzyniec.

Wojny XV wieku

Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku zamek zajęły wojska polskie. Odbili go Krzyżacy pod wodzą Henryka von Plauena; w czasie walk zniszczeniu uległa najwyższa, zachodnia wieża. W 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, zamek zdobył Jan Bażyński, jednak wkrótce wrócił on w ręce zakonu.

Siedziba starostów

Na mocy drugiego pokoju toruńskiego z 1466 roku Sztum znalazł się w Prusach Królewskich, w granicach Korony Polskiej, i do 1772 roku zamek był siedzibą polskich starostów sztumskich. W 1506 i 1512 roku przebywał tu Mikołaj Kopernik. W okresie polskim przebudowano wnętrza i wzniesiono nowe budynki na dziedzińcu, dostosowując zamek do potrzeb administracji starostwa.

W XVII wieku zamek wielokrotnie zdobywano i niszczono podczas wojen polsko-szwedzkich, najdotkliwiej w czasie potopu szwedzkiego w latach 1655–1660. W 1703 roku, w czasie wojny północnej, Szwedzi zdobyli go po raz trzeci.

Czasy pruskie

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku zamek przejęła administracja pruska. Mieścił się w nim urząd zarządzający królewskimi dobrami, później także sąd i sierociniec. Przez ponad sto lat budowla stopniowo traciła średniowieczną zabudowę: obniżono wieże, jedną rozebrano całkowicie, a część wójtowską pozbawiono górnych kondygnacji. Rozbiórki trwały także w XIX wieku. W 1824 roku do skrzydła wschodniego przeniesiono sąd, a w drugiej połowie stulecia na terenie zamku wzniesiono budynki sądowe i więzienne. Elewacje skrzydła wschodniego otrzymały wtedy formy neogotyckie. Zniknęły m.in. wieża północno-wschodnia, część skrzydła wschodniego z dawnym domem wielkich mistrzów oraz skrzydło zachodnie.

Po 1945 roku

Po II wojnie światowej zamek nadal służył wymiarowi sprawiedliwości – działały tu sąd powiatowy i prokuratura. Od początku lat 70. XX wieku mieściło się w nim Muzeum Powiśla, a od lat 90. Sztumskie Centrum Kultury. W 2010 roku zespół zamkowy wpisano do rejestru zabytków, a w latach 2017–2018 przejęło go Muzeum Zamkowe w Malborku, które prowadzi tu prace konserwatorskie i udostępnia zamek zwiedzającym.

Architektura

Zamek wzniesiono z cegły na planie nieregularnego wieloboku, dostosowanego do kształtu wzgórza nad jeziorem, z trzema wieżami. Do dziś zachowały się skrzydło mieszkalne, budynek bramny z ostrołukowymi wnękami w przejeździe oraz baszta w narożniku północno-zachodnim, zwana wieżą więzienną. Mimo strat zamek zachował charakter budowli obronnej – obwód murów, fosy i resztki wież wciąż wyznaczają jego zarys, a od strony jeziora dobrze widać, jak warownia wykorzystywała naturalne położenie na skarpie. Część dawnej zabudowy jest dziś czytelna jedynie w zarysie murów.

Hrad dnes

Zamek jest oddziałem Muzeum Zamkowego w Malborku. Zwiedza się go z audioprzewodnikiem dostępnym w kilku językach, także w polskim języku migowym. Udostępniony jest dziedziniec i wnętrza z wystawami, a w muzeum odbywają się zajęcia edukacyjne i wydarzenia kulturalne. Dziedzińce są brukowane, a do części pomieszczeń prowadzą schody, co warto uwzględnić przy planowaniu wizyty. Zwiedzanie Sztumu łatwo połączyć z Malborkiem – muzeum oferuje wspólny bilet na oba zamki.