Schloss Człuchów

Zamek w Człuchowie był drugim co do wielkości – po Malborku – zamkiem zakonu krzyżackiego. Wzniesiony w XIV wieku u nasady półwyspu między jeziorami, przez stulecia był siedzibą komturów, a później polskich starostów. Do dziś przetrwała przede wszystkim potężna ośmioboczna wieża i fragmenty murów, a na wzgórzu zamkowym działa Muzeum Regionalne.

Genesis

Od XII wieku Człuchów należał do kasztelanii w Szczytnie. Po zajęciu Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków w 1308 roku syn kasztelana Mikołaja z Ponieca sprzedał Człuchów zakonowi. Krzyżacy w latach 1312–1365 zbudowali tu zamek, który miał chronić szlak prowadzący z Rzeszy do Prus. Osada pod zamkiem szybko się rozwijała i 19 czerwca 1348 roku otrzymała prawa miejskie.

Zamek był siedzibą komtura i konwentu – jednego z ważniejszych w zachodniej części państwa zakonnego. Rezydował tu m.in. Konrad von Wallenrode, późniejszy wielki mistrz zakonu.

Twierdza w wojnach z Polską

Wojska polskie bezskutecznie próbowały zdobyć zamek w 1414 i 1433 roku. Krzyżacy utrzymali go aż do wojny trzynastoletniej – w 1454 roku warownię opanowały wojska królewskie. Zakon jeszcze w tym samym roku, a potem w 1455 i 1456 roku, próbował ją odbić, ale polska załoga odparła ataki. W 1520 roku, podczas wojny pruskiej, zamek atakowały wspierające Krzyżaków wojska Dytrycha Schönberga.

Siedziba starostów królewskich

Od 1466 roku Człuchów był miastem królewskim, a na zamku rezydował starosta z załogą. Wśród starostów byli przedstawiciele znanych rodów – Wejherowie, Sanguszkowie i Radziwiłłowie. W XVII wieku na podzamczu północnym wzniesiono pałac starostów. W 1627 roku Szwedzi bezskutecznie próbowali zdobyć zamek. Podczas potopu opierał się im od wczesnej jesieni 1655 roku i padł dopiero wtedy, gdy zimą Szwedzi przeszli po zamarzniętym jeziorze i wdarli się na mury. Po wojnie zamek wrócił w polskie ręce.

Rozbiórka w czasach pruskich

Po I rozbiorze w 1772 roku zamek przejęły władze pruskie. W latach 80. XVIII wieku obniżono lustro jeziora o 4 metry, osuszając fosy. Ołtarz z kaplicy zamkowej trafił do kościoła w Chrząstowie, a ambona do Krępska. Po wielkich pożarach miasta w 1786 i 1793 roku król Fryderyk Wilhelm II zgodził się na rozbiórkę zamku, by pozyskać materiał do odbudowy Człuchowa. Rozbiórkę przerwało dopiero w 1811 roku rozporządzenie o ochronie ruin. Pozostały główna wieża i kamienne mury. W latach 1826–1828 w miejscu kaplicy Zamku Wysokiego zbudowano neogotycki kościół ewangelicki, którego projekt poprawił Karl Friedrich Schinkel.

Architektur

Zespół składał się z Zamku Wysokiego i trzech przedzamczy – zachodniego, północnego (zwanego przygródkiem) i wschodniego – z których każde mogło bronić się samodzielnie. Części zamku otaczały mury z głazów i cegły, a łączyły je mosty zwodzone nad fosami. Źródła wymieniają 11 bram i 9 baszt.

Zamek Wysoki wzniesiono na planie kwadratu o boku 47,5 metra, z czterema skrzydłami wokół dziedzińca i gdaniskiem przed skrzydłem południowym. W północno-zachodnim narożniku stoi wieża typu bergfried – pierwotnie ponad 50-metrowa, o murach grubych do 5 metrów. Jedyne wejście prowadziło do niej z poddasza sąsiedniego skrzydła, 16 metrów nad ziemią; obecne wejście u podstawy wykuto później. W podziemiach wieży były lochy i studnia, a sama wieża miała być miejscem ostatniej obrony.

Przedzamcze zachodnie, położone najbliżej miasta, mieściło główny wjazd, stajnie, wartownie, zbrojownię i spichrze; broniły go baszty – kwadratowa w narożniku północno-zachodnim i półkolista w zachodnim murze. Przygródek łączył Zamek Wysoki z pozostałymi częściami i mieścił mieszkania części załogi. Największe przedzamcze wschodnie było zapleczem gospodarczym, a z jego narożnika brama prowadziła na resztę półwyspu, gdzie dziś rozciąga się park.

Das Schloss heute

Od 2008 roku archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego odsłonili dziedziniec i piwnice skrzydeł Zamku Wysokiego oraz odnaleźli ogromną liczbę zabytków, m.in. bullę papieża Grzegorza XI. W latach 2008–2015 dawny kościół ewangelicki, wieżę i dziedzińce zaadaptowano na potrzeby muzeum, instalując także windy dla osób z niepełnosprawnościami. Od 2013 roku zamek jest siedzibą Muzeum Regionalnego w Człuchowie, które prezentuje m.in. wyniki badań wzgórza zamkowego i dzieje regionu. Projekt kosztował ponad 14,9 mln zł i w znacznej części sfinansowano go ze środków unijnych. Udostępniona zwiedzającym wieża jest punktem widokowym na miasto i okoliczne jeziora.